Псалъэжь: Дахэр зыгъэдахэр и набдзитIщ.
ПсынщIэрыпсалъэ: Бадэ бадзэ къеубыд, Бадэ бадзэм иреуд.
ГушыIэ: Сылэжьэнщ жысIати, мыбыи Интернет щыIэщ…
Къуажыхь: Ди гуэнэщ бгъитI щызэрошх. (Щхьэл)

Къэплъыхъуэр

ПащIэ Бэчмырзэ

(1854-1936)

ПащIэ БэчмырзэПащIэ Бэчмырзэ Машэ и къуэр Нартан къуажэм (жьымкIэ Къылышбийхьэблэ) 1859 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар мэкъумэшыщIэ унагъуэ тхьэмыщкIэщ. Зи анэр пасэу дунейм ехыжа сабийхэм я фэ куэд докI, анэнэпIэсым и дыджагъыр ягъэунэху. Зеиншэу къэна сабийхэм я нэхъыжьыр Бэчмырзэти, унагъуэм и Iуэху нэхъ гугъухэр абы игъэзэщIэн хуей мэхъу, и ныбжь иримыкъууи мэкъумэш лэжьыгъэ хьэлъэм пэроувэ. Илъэсибгъу ныбжь фIэкI зимыIэ щIалэ цIыкIум Iэхъуэ къуэдзэу къыщIедзэри иужькIэ IэщIагъэу зэмылIэужьыгъуэхэри зрегъэгъуэт, и лэжьыгъэри куэдрэ ехъуэж; нэгъуэщIхэм яхуэлажьэу и щIалэгъуэр зэрыщыту абы егъакIуэ. Ауэ сыт хуэдэ IэнатIэ абы иримыхьэкIами, псэемыблэжу и къалэнхэр имыгъэзэщIами, и унагъуэм зыхуей игъуэту, адрейхэм яхэгъуащэу игъэпсэуныр абы хузэфIэкIакъым. И сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ гугъу ехьами, лэжьыгъэ зэхуэмыдэ игъэзэщIахэм щIалэм куэд къратащ: гъащIэр зищIысыр, абы и щытыкIэ пэжыр къыгурагъэIуащ, лъэпкъ IуэрыIуатэм куууэ щыгъуазэ ящIащ, и зэфIэкI, гупсысэ, Iуэху еплъыкIэхэм зрагъэужьащ, и хьэл-щэнхэр япсыхьащ.

Бгырыс мэкъумэшыщIэ къызэрыгуэкIхэм ятелъ бэлыхьым и щIалэгъуэ дахэм къыщыщIэдзауэ нэIуасэ хуэхъу Бэчмырзэ пасэу абыхэм я телъхьэу мэув, сытым щыгъуи абыхэм къащхьэщож, гъащIэм щызекIуэ залымыгъэм зыпэщIесэ, зэрылъэкIкIэ абы и мыхъумыщIагъэхэм лэжьакIуэхэр щехъумэ. Усэ зэхилъхьэу хуежьа нэужьи, абы мащIэ-мащIэурэ уэрэджыIакIуэ къалэнхэр и пщэ къыдохуэ, унагъуэ Iуэхухэр, мэкъумэш лэжьыгъэр къегъанэри, и къарурэ зэфIэкIыу иIэр хэкум хуэлэжьэным хуеунэтI. Аращ тридзэу лъэсу Тыркум щIэкIуэр, хамэ щIыпIэ Iэпхъуа и лъэпкъэгъухэм я псэукIэр зыхуэдэр зэхигъэкIыу абы и пэжыпIэр Хэкум къинахэм я деж къихьэсыжын папщIэ.

Зэми ар урыс пащтыхь дыдэм деж кIуэну йожьэ, бгырыс мэкъумэшьпцIэхэм я псэукIэм и хьэлъагъыр хуиIуэтэн и мураду. Ещанэм, зылъэкIхэм хэкум кърагъэблагъэ пащтыхь бейгуэлым абы мы мыхъу гуащIэ ирет, «ди гъащIэм и дыджагъыр мыпхуэдэщ» къригъэкIыу.

Мызэ-мытIэу усакIуэр и къуажэгъу тхьэмыщкIэхэм къащхьэщыжащ, я лэжьапщIэр фIэзышхыну зи мурад гъэпщылIакIуэхэм яфIонэ, егъэшынэ, я гуащIэдэкI хьэлэлыр кърырегъэтыж, и хьэблэм дэс тхьэмыщкIэхэм, бынунагъуэшхуэхэм, лIыжь-фызыжь зи закъуэхэм дэIэпыкъуэгъу, щIэгъэкъуэн яхуохъу.

И сабиигъуэ и щIалэгъуэхэм еджэныр къемыхъулIами, ПащIэ Бэчмырзэ куэд щIауэ и нэ къыхуикIырт щIэныгъэм, пасэу къыгурыIуат абы и мыхьэнэр. Ар зэрыпэжым щыхьэт тохъуэ лIыпIэ иувами, иужькIэ я къуажэдэс, щIэныгъэ зыбгъэдэлъ Лъеиншэ Мысост и деж кIуэурэ ар зэрыщеджэр, хьэрып алыфбей абы и деж щызэригъэцIыхуар къигъэсэбэпурэ и анэдэлъхубзэм тхыгъэ абыкIэ зэрыхузэхилъхьэр. А тхыбзэ зэхилъхьамкIэ абы и усэхэр итхыу щIедзэ, уеблэмэ ар и ныбжьэгъу-гъунэгъухэм ярегъащIэ, ахэр абы иритхэ, абыкIэ еджэ мэхъу. Адыгэ усыгъэм и лъабжьэ гъэтIылъ ар хъуныр зыкъомкIи а Iуэхум къыхэкIащ, ар абы и фIыгъэщ.

20-нэ лIэщIыгъуэм и пэщIэдзэ дыдэхэм урысейм и гугъуехьакIуэ цIыхубэм я зэщIэхъееныгъэм зыщеужь, урыс-япон зауэр къожьэ, япэ урыс революцэм къэралыр зэрыщыту зэщIеубыдэ. Ахэр зи нэгу щIэкI ПащIэ Бэчмырзэ и зэхэщIыкI, Iуэху еплъыкIэхэр абыхэм япсыхь, ирагъэфIакIуэ, ягъэлIыщIэхэмрэ зыгъэлIыщIэхэмрэ зи лъэныкъуэ хъуным и зэхэгъэкIыным ар куэдрэ елIалIэркъым, ехьэкI хэмылъу, занщIэу бгырыс мэкъумэшыщIэ зи щхьэхуитыныгъэм щIэкъухэм я лъэныкъуэ ар мэхъу, я сатырхэм хоувэ.

ПащIэр абыкIи къызэтеувыIэркъым, ар иужьыIуэкIэ зыкъэзыIэта мэкъумэшыщIэхэм я пашэ, я усакIуэ мэхъу. Абы и зэфIэкIхэр наIуэ мэхъу Дзэлыкъуэ восстанэр щекIуэкIа махуэ шынагъуэхэм. Къэмыланджэу а махуэхэм къыдалъхуахэр абы къыхуреджэ Iэщэ къащтэу я бий нэхъыщхьэм пащтыхь залымзехьэм пэувЫну, абыхэм я тетыгъуэр якъутэу гъащIэщIэ яухуэну. ЕтIуанэ урысей революцэр къежьэным и пэ къихуэу адыгэ усакIуэм, къэхъункъэщIэнхэр ищIэ хуэдэ, гугъуехьакIуэ цIыхубэр къыхуреджэ Iэщэр яузэдыну, я къарур зы ящIу дунеижьыр зэтракъутэжыну, я гъащIэщIэр зэрыхуейм хуэдэу яухуэжыну.

Апхуэдэ гупсысэ пэжыр къэзыIуэтэфа адыгэ усакIуэри революцэм и гуапэу IуощIэ, къыдалъхуахэми езыми хъуэпсапIэу яIахэр абы игъэзэщIэну щогугъ, шэч лъэпкъ къытрихьэркъым ар абы зэрыхузэфIэкIынум. Аращ, и ныбжь фIыуэ хэкIуэтами, псэукIэщIэ зэфIэувэм хузэфIэкI псори хуилэжьыну ар щIеувалIэр. КъарукIэ, IэщэкIэ текIуэныгъэр къэзызэуахэм яхэмытами, гъащIэщIэм и лъэхъэнэхэм абы лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI: къуажэ-къуажэхэр лъэсу къызэхикIухьыурэ адыгэ IуэрыIуатэр зэхуехьэс, хэкум щрагъэжьа ухуэныгъэшхуэхэм макIуэ, ахэр зэрегъэлъагъу, къуажэ зэIущIэхэм къыщопсалъэ, мэкъумэшыщIэхэм, IэщIагъэлIхэм яIуощIэ, егъэгушхуэ. Нэхъыщхьэращи, псэукIэщIэр щыува япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ и псалъэ лъэщхэмкIэ усакIуэ лIыжьым егъэлъапIэ и Хэкум къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэр, лъэпкъым и цIыхухэм я псэемыблэж лэжьыгъэр. Усэ, поэмэ а зэманым абы и Iэдакъэ къыщIэкIахэр гуфIэгъуэкIэ гъэнщIащ, дэтхэнэ и зы псалъэми фIэщхъуныгъэ быдэ хыболъагъуэ.

Ныкъусаныгъэ, мыхъумыщIагъэ плъагъухэр сэтей къищIыфу, жьэнахуэу, лIыгъэ хэлъу, зыми фIэмылIыкIыу, щымышынэу зэрыщытам къыхэкIкIэ хэку къулыкъущIэ куэдым ар фIыуэ къалъагъуртэкъым. Абы къыхэкIагъэнущ Къэбэрдей-Балъкъэрым щекIуэкIа тхакIуэхэм я зэIущIэм ар ирамыгъэблэгъэнри, Союзым и тхакIуэхэм я япэ зэIущIэм зэрамыгъэкIуари, и тхыгъэхэр къыдэгъэкIынми и Iэрытххэр хъумэнми гулъытэ гуэрхэр езыр псэу щIыкIэ зэрыхуамыщIари. Зи ныбжь хэкIуэта усакIуэ лIыжьми узыншагъэшхуэ иужьрей илъэсхэм бгъэдэлъыжакъым, икIи ар февралым и 20-м 1936 гъэм дунейм йохыж. Бэчмырзэ щыщIалъхьэжащ къыщалъхуа жылэжьым.


Тхылъ щхьэхуэхэмрэ тхыгъэхэмрэ

АдыгэбзэкIэ
Усэхэмрэ поэмэхэмрэ. — Налшык: Къэбэрд.- Балъкъ. гос изд-во., 1942.
Усэхэмрэ поэмэхэмрэ. — Налшык: Къэбэрдей гостхылъ тедзапIэ, 1947.
Тхыгъэхэр. — Налшык: Къэбэрд.- Балъкъ. тх. тедз., 1963.
Усыгъэхэр. — Налшык: Эльбрус, 1974.
Тхыгъэхэр. — Налшык: Эльбрус, 1996.
Усыгъэхэр. — Налшык: Эльбрус, 2003.

УрысыбзэкIэ
Рождение жизни. Стихи. М.:Сов. Писатель, 1950
Верные слова. Стихи. Перевод с кабардинского.- М.: Молодая гвардия, 1957.
Стихи. Нальчик: Кабард.-Бапк. кн.изд-во, 1967.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: ПащIэ Бэчмырзэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 627

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: