Псалъэжь: Блэр мэжей жыпIэу и кIэм утемыувэ.
ПсынщIэрыпсалъэ: КIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?
ГушыIэ: Сызыхуейхэр зристхэм из хъуащ.
Къуажыхь: ЗэкIэрыблаблэу блыным еубгъуа. (Уанэ)

УздэщыIэр

Къэплъыхъуэр

Идар Темрыкъуэ и хъыбар

Идар ТемрыкъуэКъэбэрдеипщ Идархэ Мэремщауэ и къуэ Темрыкъуэ лIыпIэ иува нэужьым, лIыхьужьыгъэрэ гу хьэлэлкIэ лIыгъэ зэрихьэн фIэкIа зэгупсыс зыри щыIэтэкъым. И къуэш нэхъыжь КIэмыргъуокъуэмрэ старшынахэмрэ я унафэм щIэту иджы мамыру псэу адыгэ народым япэм зауэкIэ яIыгъа щIыхьыр зэрызэфIигъэувэжынымрэ езым зауэм лIыгъэ щызэрихьэу и цIэp лIыхъужьыгъэкIэ игъэIунымрэ абы и псэр дихьэхырт. И щIалэгур хуэмыубыдыжу зэуапIэм фIеIэрти, тэтэрхэм ятеуэн мурадкIэ, абы дзэшхуэ зэхуишэсащ. Зауэм и гугъуехь псори ишэчыфын щхьэкIэ, абы куэд лъандэрэ зигъэхьэзырырт. Абы тыншыпIэрэ зыхуей псори щигъуэт псэупIэрэ илъагъу хъуакъым, зэи шэтыр иIакъым‚ уанэр и пIэщхьагът, упщIэр и щIэлъынт‚ уафэр и тепIэнт. Абы шылыр и Iуст, икIи ар езым дэпым трилъхьэурэ игъэжьэжырт. Я дзэпшым хуэдэт абы и дзэри. Абы и хьэлыфIхэм ящыщу зы гъэщIэгъуэни щIэблэхэм папщIэ джэгуакIуэхэм яхъумащ: бийм хъыбар иримыгъащIэу теуэу абыкIэ текIуэныгъэр къихьыну Идархэ Темрыкъуэпщыр хуеякъым, атIэ зауэ зэраррищIылIэмкIэ бийм сыт щыгъуи хъыбар яригъащIэрт. Абы мыпхуэдэ псалъэкIэ лIыкIуэ яхуигъакIуэрт: «СынокIуэ фи деж».
ХьэкIэкхъуэкIагъэр тепщэу щыщыта а зэманми Темрыкъуэ хъыжьэм и лъэпкъ хабзэр захуагъэ хэлъу ихъумэжырт.
Индылрэ Тэнрэ я Iуфэр абы япэ дыдэу лIыгъэ зехьэпIэ хуэхъуащ. Къэбэрдейм къытеуэурэ зымыгъэзагъэу щыта къалмыкъхэмрэ тэтэрхэмрэ абы къизэуащ. 3э лъыгъэжэгъуэм а лъэпкъитIми кIэ яритащ. Идархэ Темрыкъуэпщыр къалмыкъхэмрэ тэтэрхэмрэ ятекIуэри (хъыбарым зэрыжиIэмкIэ) и къэзэуныгъэхэр щIыпIэ жыжьэхэм нигъэсащ. Тэн къыщыщIидзэри абы и гъуэгур КърымымкIэ иунэтIащ‚ абы щыгъуэ Урысейм зыпищIащ, а Iуэхугъуэм кърым хъаныр икъукIэ игъэпIейтеящ. А лъэхъэнэ дыдэм Темрыкъэзпщым пщы зыкъом и гъусэу урыс пащтыхь Иван Васильевич пэжагъкIэ бгъэдэтыну икIи сулътIанымрэ Тавридэрэ урыс пащтыхьым ядригъэкIуэкI зауэмкIэ дэIэпыкъуну тхьэ хуиIуащ. Тенджыз ФIыцIэмрэ Каспийскэ тенджызымрэ я зэхуакум щыпсэу лъэпкъхэм ижь зэман лъандэрэ къыхалъхьауэ щыта чыристан диным ди народым и кIуэцIкIэ иджыри къаруушхуэ щиIэу къыщIэкIынт. Мис а Iуэхугъуэр абы щхьэусыгъуэ хуэхъуащ и динэгъу урысым дэрэгъу зыхуищIынымкIэ икIи пащтыхь Иван Васильевич и телъхьэ къищIу къигъэсэбэпынымкIэ. Урысхэр я IупэфIэгъуу, я ныбжьэгъуу зэрыщытам и хъыбарыр иджыри ди народым ящымыгъупщауэ яхэлъщ: Иджыри абы къыщIэна псалъэжьым жеIэ: «…тхьэ Iуэ паштыхь Иван и цIэкIэ».
Темыргъуокъуэпщымрэ Темрыкъуэпщымрэ къыщагъэзэжам, къэбэрдей уэркъхэр абыхэм гуапагъэкIэ IущIащ. ТекIуэныгъэр яIэу‚ хамэщI къикI ззрыпхьуакIуэхэм народыр щыхъума хьун папщIэ шынагъуэ щымыIэжыну къызэрагъэпэщу, я хэкум узыншэу къызэрагъэзэжамкIэ уэркъхэр абыхэм ехъуэхъуащ. Ауэ Урысейр дэрэгъу къызэрыхуэхъуамрэ ар къызэрыкъуэувамрэ псом нэхърэ нэхъыбэу народыр тегуфIыхьащ.
Идархэ я пщы зэшитIым къагъэзэжа нэужькIэ, ахэр Къэбэрдейм щыпсэуащ. Куэд дэмыкIыу КIэмыргъуокъуэ лIэри; уэсят къызэрищIыжам ипкъ иткIэ, и Iэщэ-фашэр кIэрылъу, и шым тесу щIалъхьащ.
Ар щыщIалъхьа щIыпIэр Бахьсэнрэ Шэджэмрэ я зэхуакум щыхуозэ; абы и кхъэм сын трагъэувэным и пIэкIэ Iуащхьэшхуэ тращIыхьащ.
ХъунщIэ къэщIынымрэ теуэныгъэмрэ зи гур итхьэкъуа къэбэрдейхэм я хьэл мыхъумыщIэр щилъагъум Идархэ Темрыкъуэпщым мурад ищIащ и бынхэр, и къуэмрэ и пхъумрэ, щигъэсэну Урысейм игъэкIуэну. Езым къыхуэнэж цIыху къэбэрдейхэм къахишри абы и бынхэр Мэзкуу нишэсу, пащтыхь Иван Васильевичым игъэсэну иритыну и пщэ ирилъхьащ.
И къуэм ззреджэр СулътIант‚ и пхъум Мэрянт. Ахэр Урысейм зэрынэсыххэу, куэд дэмыкIыу‚ абыхэм жорпщIэхэлъхьэ къыхуащIри, урыс диныр къащтащ: и къуэм Михаил, и пхъум Марие къыфIащащ. Къэбэрдейхэм Михаилым Урыскъан фIащащ нэгъуэщIу жыпIэм «урысым ягъэса». Абыхэм я гъусэу ягъэкIуауэ щыта Иван къыщигъэзэжам, цIыхухэм я гъащIэм зэхамыхауэ апхуэдиз гъэщIэгъуэн жиIэжырти, ар уду къалъытауэ щытащ. Абы и гугъу Иджыри къэбэрдейхэм ящIыж.
Кърым хьан Давлет-Гирей а къэхьукъащIзхэр щызэхихым, пIалъэ иримыту дзэшхуэ зэхуишэсащ, Псыхуабэ адыгэхэр щызэтриукIэн и мураду. Идархэ Мэремщауэ и къуэ Темрыкъуэпшым къэбэрдейхэмрэ адрей адыгэ лъэпкъхэмрэ ящыщу дзэшхуэ зэхуишэсри Тамань и гъунэгъу Ахупс Псыжь щыхэхуэм деж екIуэлIащ, абдежым быдапIэ щищIри бийм пэплъэу щызэтеувыIащ. Давлет-Гирей япэщIыкIэ шапсыгъхэм я щIым ихьэри зэтриунэщIащ, итIанэ Темрыкъуэ къыщыпэплъэ щIыпIэм кIуэну ежьащ. Япэ зэзэуэгъуэм ди пщыр уIэгъэ хъуащ, ауэ дзэр лъэщу пэщIэтт‚ икIи зауэ гуащIэм щIадзащ. Къэбэрдейхэм бийр зэтрамыкъутэфа пэтми, лIыгъэшхуэ яхэлъу, ерыщу зэрыпэщIэтам къыхэкIыу бийр абыхэм къатекIуэн гугъэм пагъэкIащ. Давлет-Гирей абы икIри Урысейм и щIыналъэм и гъунапкъэр зэпиупщIащ нэгъуэщI мыхъуми абы фIыгъуэ куэд къыщыIэрыхьэным щыгугъыу. Мыбдежым къыщытхь уэрэдыр a Iуэхугъуэм траусыхьащ:

Идар и къуэкIэ Темрыкъуэ и уэрэд

Ди Къэбэрдейр махуиблкIэ зыдегъэIэпыкъур‚
Пщышхуэм и дзэ къуэдзэхэу Iуэхум и дэIэпыкъуэгъухэр
Идар и къуэкIэ Темрыкъуэ лIыхъущ.
Ахъуэхъу шэжьхэр уэсуэ вытрегъасэ,
Къэсмэ къыхихьэу сыхъэр щэ щапхъэм къыхомыхутэ.
МыдэкIэ къалэу батэпшыр хы тIуащIэм къыдошэсыкI,
Уи махуэм дзэлыкъуае бзаджзр АхупскIэрэ къыдокIуэщиер.
МьщэкIэ ди Къэбэрдейр бий куэдым къигъэгумащIэщ‚
Мис дыщэхэр зи пащIэкIитIыр ЕлIыхъу и къуэкIэ Къайдакъ лIыхъущ,
Щэджащэуэ Темрыкъуэпщ лIыхъур псыхъуэм къыщрагъэгъых,
Тамбий и къуэкIэ Идари лIыхъум мэгызри джатэр и дамэщ,
Сыдмэ и къуитIыр зэуэнуэ къагъазэр,
ЛIы хахуитIым я бзэхэр топышхуэ уэкIэщ,
Шэхэр икIмэ уадэр я макъщ.

Темрыкъуэ и уIэгьэр зэрыхъужыххэу, къэбэрдейхэм дзэ къахишри урыс пащтыхьым дэIэпыкъуну епIэщIэкIыу кIуащ икIи Iузэв тенджызым деж щыгухьащ. Пащтыхьым Темрыкъуэм и пэжагьым щхьэкIэ фIыщIэшхуэ кьыхуищIащ икIи къэбэрдейхэм фIыгъуэ куэд къаритащ.
Апхуэдэ щIыкIэкIэ Темрыкъуэпщыр Урысейм куэдрэ дэIэпыкъуащ; и хэкум кьигъэзэжа нэужь, a угъурлыжьым, пщыхэм я нэхъ, я нэхъ пщыфI дыдэм, и уIэгъэхэр къэетэжри абы илIыкIащ. Абы щхьэкIэ народым мыпхуэдэу жиIащ: «Хахуэ ди пщышхуэ палъэр, зэдилъмэ лIыхъуу щэджащэр диIэжкъым». Ди нэхъыжьхэм къаIуэтэж‚ Темрыкъуэ ипхьу Урысейм щагъэсам и дахагъымкIэ урыс пащтыхьыр къыдихьэхыу абы зэрыдэкIуар, адрейуэ абы и дэлъхум фIыгъуэ куэд тыгъэ къыхуищIауэ икIи ар абы щыпсэуну къэнауэ.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: Нэгумэ Шорэ, Хъыбарыжьхэр

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 158

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: