ПсынщIэрыпсалъэ: Пыжь пызу пыту жыг.
Псалъэжь: ЛIэныгъэм къуэгъэнапIэми укъыщегъуэт.
ГушыIэ: Сызыхуейхэр зристхэм из хъуащ.
Къуажыхь: Арэфыпс, псыхэкIыкI. (Жызумей)

ХьэтIохъущокъуэ Къазий

(1841-1899)

ХьэтIохъущокъуэ КъазийХьэтIохъущокъуэ Къазий Мусэбий и къуэр иджы Бахъсэн районым хыхьэ Куба (жьымкIэ Хьэсэнбийхьэблэ) къуажэм 1841 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар адыгэ тхыдэм щыцIэрыIуэ пщы унагъуэщ. Урыс къэралыгъуэм зэрихьа залымыгъэр зымыдэ, Тырку пащтыхьым и тIасхъэщIэххэм ягъэIу псалъэмакъ мышухэр къабыл зыщыхъуа и адэр, и унагъуэр, бынхэр IэщIыб ещIри, и закъуэ Тыркум йокIыж, ар щхьэусыгъуэ ещIри пащтыхь къэралыгъуэми а унагъуэм мылъкуу бгъэдэлъари гцIыуэ иIари фIетхьэкъу.

Адэншэу, мылъкуи зыбгъэдэмылъыжу къэна щIалэр, и благъэхэр и дэIэпыкъуэгъуу, илъэсибгъу и ныбжьу 1850 гъэм Ставрополь дэт гимназием а илъэс дыдэм къыщызэрагъэпэща бгырыс отделенэм щIотIысхьэ. УнафэщI, егъэджакIуэ хьэлэмэтхэр щылажьэ а еджапIэр иужьыIуэкIэ Урысей псом цIэрыIуэ щохъу, бгырыс ныбжьыщIэ куэдым щIэныгъэ куу абы щызэрагъэгъуэт.

УрысыбзэкIэ псалъэ закъуэ къудей зымыщIэу а еджапIэм щIэтIысхьа бгырыс щIалэм, и ерыщагъымрэ и акъылыфIагъымрэ я фIыгъэкIэ, зэман кIэщIым урысыбзэр уэр-сэру зэрегъащIэ, урыс литературам и тхыгъэ нэхъыфIхэм нэIуасэ захуещI. Псом хуэмыдэжу ар нэхъ дэзыхьэхыр, зэгугъур и анэдэлъхубзэрщ, лъэпкъ тхыдэмрэ IуэрыIуатэмрэщ. А щIалэм апхуэдизу фIыуэ ар езыгъэлъэгъуар, абыхэм я мыхьэнэр нэсу къыгурызыгъэIуар а илъэсхэм а еджапIэм адыгэбзэр щезыгъэджа, Европэм щIэныгъэ куу щызэзыгъэгъуэта адыгэ щIэныгъэлI гъуэзэджэ Берсей Умарт.

Ставрополь гимназиер ехъулIэныгъэхэр иIэу Къазий 1858 гъэм къеух икIи занщIэуи урысыдзэм къулыкъу щищIэну хохьэ. Щеджэ илъэсхэм гурылъ хуэхъуа и мурадхэр игъэзэщIэн папщIэ, къулыкъу зыщищIэ Тифлис къалэм а зэманым бгырыс лъэпкъыбзэхэм щелэжьу дэса урыс щIэныгъэлIхэм запещIэ, и анэдэлъхубзэми тхыгъэ хузэхилъхьэну и ужь йохьэ. Ар цIыхугъэ хуохъу Кавказ лъэпкъ куэдым я бзэхэм тхыгъэ хузэзыгъэпэща, я грамматикэхэм елэжьа урыс еджагъэшхуэ П. К. Услар. Ар и дэIэпыкъуэгъуу Къазий, урыс алфавитыр и лъабжьэу, анэдэлъхубзэм тхыбзэ хузэхелъхьэ, алыфбей егъэхьэзыр икIи ар тхылъу къыдегъэкI. Ахэр ауэ тхыгъэ къудейуэ къэмынэн, гъащIэм хипщэн папщIэ, пащтыхь къэралыгъуэм и жэрдэмкIэ Къазий 1866-1867 гъэхэм егъэджакIуэ щагъэхьэзыр курсыр Налшык къыщызэрегъэпэщ, езым и щхьэкIи абы щIэсхэр иригъаджэу щIедзэ. Абы щеджахэм мазэ зыщыплIым анэдэлъхубзэр апхуэдизу куууэ щызрагъэщIати, иужькIэ адыгэбзэмкIэ егъэджакIуэ къалэныр нэсу ягъэзэщIэныр абыхэм яхузэфIэкIырт. Iуэху гъуэзэджэ апхуэдэу тэмэму ирахьэжьар пащтыхь къэралыгъуэм зэтрекъутэж, абы и унафэкIэ къуажэхэм еджапIэ цIыкIу къыщызэIуахахэр зэхуащIыж, «делэ тхылъ» зыфIаща ХьэтIохъущокъуэм и алыфбейр мэкъумэшыщIэхэм къытрахыж, уеблэмэ ягъэс.

И адэм фIатхьэкъуа мылъкум и Iыхьэ гуэрхэр къратыжыну ХьэтIохъущокъуэр мызэ-мытIэу щIэлъэIуащ, ауэ урыс къэралыгъуэм къулыкъу зэрыхуищIэр къалъытэуи абы и лъэIур хуагъэзэщIакъым. Дзэ къулыкъум къыщихь улахуэм ирипсэу адыгэ щIалэм IэнатIэ лъагэхэр и хъуэпсапIэу, абыхэм щIэкъууи щытакъым. Япэ офицерыцIэ — прапорщикыр — абы къыщратар 1864 гъэрщ, иужьыIуэкIэ подпоручик ящI, 1886 гъэм капитану дзэ къулыкъум къыхокIыж. Илъэс зыкъомкIэ ар Псыхуабэ щыпсэуащ икIи октябрым и 23-м 1899 гъэм ар дунейм йохыж, и хьэдэри и къуажэжьым — Куба — къашэжри щыщIалъхьэж.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru

КъыддэIэпыкъу

Ахъшэр здэкIуэным теухуауэ…

Ныбжьэгъу лъапIэ!

Уи нэм щIэуэу щымыту зэрыдгъэувын дыхэтащ мы тIэкIур…

Дэ езым ди жагъуэщ икIи тфIэемыкIущ мыхуэдэ къызэрытеддзэр, ауэ нэгъуэщIу хъужкъым — ди сайтыр адэкIи лэжьэн папщIэ мазэм 383 руб. етын хуейщи — дыпэлъэщкъым.

Сайтыр зэгуэр сэбэп къыпхуэхъуам — сыт хуэдизу щытми уэри зыгуэркIэ зыкъытщIэгъакъуэ.

ЦIыхуу еплъар: 173

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: