Псалъэжь: ЗекIуэ и вакъэ лажьэркъым.
ПсынщIэрыпсалъэ: Зазэ и зэзыр зэзэмызэ мэуз.
ГушыIэ: Псы емыжэхым, бдзэжьейр къыхэпхынукъым.
Къуажыхь: Быныр зыгъатхъэ пхъэ дакъэ хъурей. (Iэнэ)

Къэплъыхъуэр

Хъан-Джэрий

(1808-1842)

Хъан-ДжэрийХъан-Джэрий адыгэ унагъуэ къулейм 1808 гъэм къыщалъхуащ. Адыгэхэм я хабзэу зэрыщытащи, ар сабийуэ къан ящI икIи илъэс зыкъомкIэ шапсыгъ старшина гуэрым и деж щыIэц. Урысыдзэм къулыкъу щищIэу зэрыщIидзам и зэран и къуэм екIыну къэзылъыта и адэм, атэлыкъым и деж зэрыщыIэн хуей пIалъэм нэмысу, и щIалэр зрешэлIэж икIи, зи лъшыкъуэ хъуа Урысейм пищIэм нэхъ фIэкъабылу, ар Тифлис еджакIуэ егъакIуэ, и цIыхугъэ, Кавказыдзэм и унафадI А. П. Ермоловыр къыдэIэпыкъуным щыгугъыу. Бгырыс щIалэм и акъылыфIагъым занщIэуи гу лъызыта инэрал цIэрыIуэм ар а къалэм дэт урыс гимназием и унафэцIым деж егъакIуэ икIи абы и еджэкIэм кIэлъыплъыну йолъэIу. Хъан-Джэрий иужькIэ кадетскэ корпусым цIотIысхьэ, ехъулIэныгъэкIэ ар къеух икIи урысыдзэм ьъулыкъу щищIэу щIедзэ. А илъэсхэм екIуэкIа урыс-къэжэр, иужьыIуэкIэ урыс-тырку зауэхэм ар жыджэру хэтщ, лIыгъ) къыщегъэлъагъуэ, орден, саугъэтхэр къыхуагъэфащэ, офщер щохъу.

ЩэщI гъэсэм ар къэзакъ эскадроным хагъэхьэ, Бытырбыху къулыкъу цищIэну ягъакIуэ икIи абы и пэIуэкIэ пащтыхьым и унафэкIэ къызэрагъэпэща Кавказ-Бгырыс эскадрон ныкъуэм х^гхэж. Бгырыс лъэпкъхэм я лIыкIуэ зыбжанэ а эскадроньм хэтащ, ауэ адыгэхэу къулыкъу абы щызы-щIахэр зэрпнэхъыбэм къыхэкIкIэ Бытырбыху университетым и егъэджакIуэ Грацилевскэм йолъэIури адыгэбзэм и алфавит хузэхрагъалъхьэ икIи ар абыхэм ирагъэджу щIадзэ. Анэдэлъхубзэм и тхыбзэр апхуэдизкIэ зэман кIэщIым зэрагъэщIэфати, ахэр уэр-сэру абы иритхэ хъуащ икIи иужькIи илъэс IэджэкIэ къагъэсэбэпащ.

ЦIыху акъылыфIэ, щIэныгъэ куу зыбгъэдэлъ, зи къалэнхэр нэсу зыгъэзащIэ Хъан-Джэрий куэд дэмыкIыу къэрал унафэщIхэм гу къылъатэ, я дзыхь кърагъэз мэхъу, фIыуэ къалъагъу, аращ, и ныбжькIэ щIалэми, полковник цIэр абы къыщIыфIащыр, эскадрон ныкъуэм и командиру щIагъэувыр икIи езы урыс пащтыхь дыдэм и флигель-адъютант къулыкъу лъагэр къыщIыхуагъэфащэр. Урысейм и щыхьэрым абы и цIэр а илъэсхэм хэIущIыIу щохъу, къалэм дэс унагъуэ нэхъ цIэрыIуэхэм зэпеуэу ар хьэщIапIэ ирагъэблагъэ. Бытырбыху щыпсэуа лъэхъэнэхэм адыгэ щIалэм нэхъри нэхъ кууужу урысыбзэм, литературэм нэIуасэ зыхуещI, абыхэм я лэжьакIуэ цIэрыIуэ куэдым цIыхугъэ яхуохъу. Нэхъыбэрэ ар хьэщIапIэ здэкIуэр урыс щIэныгъэлI икIи тхакIуэ Н. И. Греч и дежщ, абы и унагъуэм щекIуэкI зэIущIэхэрщ. Адыгэ тхакIуэр фIыуэ зыцIыхуу щыта журналист В. П. Бурнашев зэритхыжыгъамкIэ, а зэIущIэхэм урыс культурэм, искусствэм, литературэм и лэжьакIуэ куэд къеблагъэрт икIи Хъан-Джэрий а лъэхъэнэм Пушкини нэгъуэщI урыс тхакIуэ куэдми япэ щыIущIауэ, къыщицIыхуауэ щытащ.

Урыс пащтыхь дыдэм къалэн пыухыкIахэр и пщэ къыдилъхьэурэ 30-40 гъэхэм Хъан-Джэрий мызэ-мытIэу и хэку къигъэкIуэжащ. И лъэпкъыр зыхэт дэкъузэныгъэм, тхьэмыщкIагъэшхуэм, IэмалыншагъэкIэ ар зыхадза зауаем къыдалъхуахэм къахуихь бэлыхь мыухыжыр зыхуэдизыр и нэкIэ илъэгъуа нэужь, абы урысыдзэм и унафэщI нэхъыщхьэхэм лъэIу тхыгъэ куэд яхуетх а хьэзаб гъунапкъэншэхэм я хэкIыпIэ хъунухэр щыгъэбелджылауэ. Ауэ бгырыс Iэщэншэм езэуэныр мылъку, къулыкъу, саугъэт хэкIыпIэ хьэлэмэт зыхуэхъуа урысыдзэм и къулыкъущIэхэм адыгэ щIэныгъэлIым къигъэувахэм ящыщу зыри къащтэркъым, гъащIэми хапщэркъым. Адыгэ тхакIуэм и хэкум хуищIа мурадыфIхэр пащтыхь къэралыгъуэм къимыщта, имыгъэзэ-щIами, абыхэм наIуэу къыхощыж и адэжь щIыналъэм, къыдалъхуахэм сыт хуэдэ лъагъуныгъэ къабзэ абы хуиIами, пэжу къытхуаIуатэ и лъэпкъым и цIыхухэр къызэрызэщы-уар, гъуэгуанэщIэ зэрытеувар.

ЩэщI гъэм и кэуххэм Хъан-Джэрий телъ уIэгъэр е йокIуэ, илъэс хуэдизкIи зигъэхъужыну и хэку къагъэкуэж. ТIэкIуи зигъэпсэхуауэ, и узыншагъэри нэхъ ефIэкIуэжауэ, Бытырбыху абы егъэзэж, икIи дзэ къулыкъу зыпэрытам ар пэроувэж. Ауэ куэд дэмыкIыу и узыр къоятэжри ар дзэ къулыкъум къыхокIыж икIи и хэку къегъэзэж. Зи адэжь щIыналъэ къэзыгъэзэжа Хъан-Джэрий, и узыр къызэреныкъуэкъум щхьэкIи къимыгъанэу, творческэ лэжьыгъэхэм занщIэу пэроувэ, мурад инхэр зыхуегъэувыж. Псом япэуи абы ерыщу зэхуихьэсу щIедзэ адыгэ IуэрыIуатэр, и гугъэщ зэрызекIуэ бзэмкIэ абы и тхыгъэ нэхъыфI дыдэхэр щызэхуэхьэса тхылъ щхьэхуэ къыдигъэкIыну. Нэхъ пасэуи а илъэсхэми ар йолэжь адыгэ тхыдэм, лъэпкъ хабзэм, диным. Езыр псэу щIыкIэ языныкъуэхэр къыдигъэкIыным хунэмысами, а Iуэхур япэ дыдэ куууэ къыщыхута, щызэхэгъэкIа мыпхуэдэ лэжьыгъэ цIэрыIуэхэр абы и Iэдакъэ къыщIокI: «Шэрджэсым теухуа тхыгъэхэр», «Шэрджэсхэм я диныр, хьэлхэр, хабзэхэр, псэукIэр», «Кавказ лъэпкъхэм я мифологиер». А лэжьыгъэ гъуэзэджэхэм я пщIэр пхужымыIэну ноби инщ, ахэрщ лъэпкъ щIэныгъэхэм къежьапIэ яхуэхъуар.

Хъан-Джэрий художественнэ тхыгъэ зыбжанэ и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Абыхэм ящыщхэщ «Къунчыкъуэ и теуэр», «Шэрджэс хъыбархэр», «Пщы Къанбулэтыр», «Беслъэней Абат», «Пщы Ахуэдэгъуокъуэ» очеркхэр. Лъабжьэ яхуэхъуакIи, къыщыIуэта гупсысэкIи, я художественнэ гъэпсыкIэкIи, жанр зэритхакIи абыхэм зэщхьэщыкIыныгъэшхуэхэр яIэщ. Ар нэхъыбэуи зэпхар езы тхакIуэр псэу щIыкIэ абыхэм ящыщ куэдыр къызэрыдэмыкIарщ, Iэрытхыу къызэрытIэрыхьарщ. Нэхъ зыузэщIыныгъэ зыгъуэтар езым къыдигъэкIа художественнэ тхыгъэ закъуэрщ — «Шэрджэс хъыбархэр» историческэ повестырщ. Адыгэ IуэрыIуатэм пыщIэныгъэ быдэ хузиIэ тхакIуэм и художественнэ тхыгъэхэм нэхъ зыубгъуауэ къыщигъэлъагъуэжар лъэпкъ гъащIэ блэкIарщ, бгырыс мэкъумэшыщIэхэмрэ гъэпщылIакIуэхэмрэ яку дэлъа зэныкъуэкъуныгъэрщ, я щхьэхуитыныгъэм папщIэ лъэпкъым иригъэкIуэкIа бэнэныгъэ дуней псом хэIущIыIу щыхъуарщ. Романтизмэм и хабзэхэм тету гъащIэр къыщыгъэлъэгъуа и тхыгъэхэр гум къонэж, нобэрей тхылъеджэхэри абыхэм ягъэпIейтей, пасэрей адыгэ гъащIэ блэкIар пэжу къыхуаIуэтэж.

Адыгэхэмрэ урысхэмрэ я зэпыщIэныгъэм и телъхьэ, ар гъэбыдэным телажьэ Хъан-Джэрий и лъахэм къызэригъэзэжу бий къыхуохъу муслъымэн диным и лэжьакIуэхэр, бгырыс лъэпкъыр Тыркум и жьауэм щIэзыгъэувэну зи мурадхэр. Зэрысымаджэми щхьэкIэ къамыгъанэу, ахэр апхуэ-дизу зыщышынэ Хъан-Джэрий щэхуу щхъуэ ирахьри 1842 гъэм ар ягъалIэ. Абы и хьэдэр щыщIалъхьэж Краснодар къалэм пэгъунэгъуу къыщыт Лъостэнхьэблэ, езым и къуажэкхъэм.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: Хъан-Джэрий

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 180

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: