ПсынщIэрыпсалъэ: Пыжь пызу пыту жыг.
Псалъэжь: Дырахьеймэ – мэгъущIэ, кърахьэхмэ – мэщIытэ.
ГушыIэ: Гъуэлъыжын хуейщ зэрыжаIэу, сыкъомэжэлIэж…
Къуажыхь: Жьэгудэсрилэ, псыкъуий ныбэф. (Къубгъан)

УздэщыIэр

Сокъур Мусэрбий (Щихъ Залым)

(1929-1990)

Сокъур Мусэрбий (Щихъ Залым)Сокъур Мусэрбий Хьисэ и къуэр 1929 гъэм декабрым и 25-м Борыкъуей (Арыкъ) къуажэм къыщалъхуащ. Зауэ нэужь илъэсхэм ар щеджащ Налшык щыIа интернатым, абы кIэлъыкIуэу Бытырбыху дэт университет цIэрыIуэм щIэныгъэ куу щызэригъэгъуэтауэ 1952 гъэм къыщалъхуа къуажэм къегъэзэж, школым щригъаджэуи щIедзэ. Зы илъэс докIри, ди пединститутым (1957 гъэм къыщыщIэдзауэ университетым) егъэджакIуэу яшэ, дунейм ехыжыхуи абы щолажьэ урыс литературэ къулейм и фIыпIэр Iэрыхуэу студентхэм къахузэIуихыу, щIалэгъуалэр дахагъэм къыхуигъэушу, лекцэ телъыджэхэр зэ зэхэзыхам зэи щымыгъупщэжын хуэдизу гъэщIэгъуэну иухуэу.

Сокъур Мусэрбий зэрыегъэджакIуэ гъуэзэджэм къыдэкIуэу литературовед гуащIафIэт икIи критик Iэзэт. Адыгэ литературам и тхыдэр джын, абы къызэпича гъуэгуанэр тэмэму убзыхун папщIэ, куэд хузэфIэкIащ Сокъур Мусэрбий; гъащIэм къигъэув къалэн инхэм ди литературэр хуэхьэзыру ипсыхьын щхьэкIи псэемыблэжу щытащ.

Сокъурым и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм Iуэхугъуэ куэд къызэщIаубыдэ. Абы и гупсысэр нэсырт блэкIа лIэщIыгъуэм, дэ къытхэкIауэ, адыгэхэм тхыбзэ яIэным, я литературэр зэфIэувэным, я тхыдэр джа хъуным дихьэхауэ хуэлэжьа, щIэныгъэм и нэхукIэ къэзылъхуа лъэпкъым хуэупсэну зи мурада щIэныгъэлI-узэщIакIуэ щыпкъэхэм я дежи; къытригъэзэжурэ ПащIэ Бэчмырзэрэ ЩоджэнцIыкIу Алийрэ я Iэужь дахэм тетхыхьырт; Шыщокъуэ Алим и творчествэм зэрызиукъуэдия нэщэнэхэм набдзэгубдзаплъэу кIэлъыплъырт; жанр зэмылIэужьыгъуэхэр ди литературэм зэрыщызэфIэувэ хабзэхэр емызэшыжу иджырт.

Ди лъэпкъ литературоведениери литературно-художественнэ критикэри къыщежьэр 30 гъэхэм Нало Жансэхъу итха статьяхэм я дежщ. Илъэс 20 дэкIа нэужь, 50 гъэхэм, абы пызыщэр Сокъур Мусэрбийрэ Нало Зауррэщ. Литературэр езыгъэфIэкIуэфын критика къызэфIэувэн папщIэ, Сокъур Мусэрбий илэжьар зыми хуэмыдэжщ. Зи ныбжь ирикъуа тхакIуэми, тхэным гу хуэзыщIа ныбжьыщIэми, дэтхэнэ зыми хуэфащэ пщIэ яхуищIыфу, Iуэхум тезыгъэгушхуэн, дере къызыхихын псалъэ зэхригъэхыфу къекIуэкIащ ар.

БгъуфIэу къриупщIэрэ куууэ къыщIигъалъэу къалэн гугъусыгъум бгъэдэтт Сокъур Мусэрбий. «Критикам и боршщ литературэр сыт хуэдизкIи тегушхуауэ зэман екIуэкIым къишэ Iуэху инхэм хуэунэтIыныр», итхыгъащ Сокъурым. А Iуэху бгъэдыхьэкIэм и щыхьэтщ абы и..дэтхэнэ зы сатырри. Зэманым къигъэув Iуэхугъуэ мытыншхэм защимыдзейуэ, гъащIэр нэхъ куууэ къипщытэфу, цIыхухэм я хьэл-щэныр нэхъ гукъинэжу къигъэлъэгъуэфу, темэшхуэхэми хуэIэижьу ди литературэр къыхущIэкIыным псэ къабзэрэ акъыл нэхукIэ хуэлэжьащ Сокъур Мусэрбий.

Абы и тхыгъэхэм езэш имыIэу къыщиIэтырт литературнэ Iэзагъэм ехьэлIа Iуэхугъуэхэр. Къытригъэзэжурэ тепеэлъыхьырт образнэ псэлъэкIэм и щэхухэм, сюжетым и гъэпсыкIэм, тхыгъэм и купщIэмрэ и фащэмрэ зэрызэпха лъынтхуэхэм я зышэщIыкIэм гупеэхуу кIэлъыплъырт.

Сокъурым зэи щыгъупщэртэкъым лъэпкъ литературэр хьэблэ псалъэмакъымрэ къуажэ Iуэхумрэ къызэрыщызэтемыувыIэр. Дунейпсо литературэм и курыхым щыгъуазэ къудей мыхъуу дере къыхэзыхыф, иджырей дунейм щызекIуэ щIэныгъэм хуэмысэмэгу, хьилмырэ хэлъэткIэ тхылъеджэм ефIэкI тхакIуэрщ нобэ гунэс ящыхъун художественнэ тхыгъэ къызыпкърыкIынур. Ди тхакIуэхэр абы хуигъэIущ зэпытт Сокъурым.

Сокъур Мусэрбий илэжьам мыпхуэдэ мыхьэнэи иIэщ. Ди литературоведениемрэ художественнэ критикэмрэ я бзэ къыщIэуIукIа щыхъуар псом хуэмыдэжу абы и творчествэрщ. Гъэхуауэ адыгэбзэкIэ эстетикам и дэтхэнэ пкъыгъуэми утепсэлъыхь зэрыхъунур фIэщ тщызыщIар Сокъурырщ.

Сокъур Мусэрбий и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр, критическэ статьяхэр къытехуащ «Краткая литературная энциклопедия» (М., 1962-1978, томибгъу мэхъу), «Литературный энциклопедический словарь» (М., 1987) жыхуиIэхэм я напэкIуэцIхэм, ди республикэм къыщыдэкI газетхэм, «Iуащхьэмахуэ» журналым, щIэныгъэхутэ институтымрэ университетымрэ я «Ученэ запискэхэм»; езыр псэу щIыкIэ тхылъ щхьэхуэуи тIу дунейм къытехьауэ щытащ: «Лирика Алима Кешокова» (1969, урысыбзэкIэ), «Литературэм и бэкъуэкIэ» (1977); 1995 гъэм критик Шэвлокъуэ Петр къыдигъэкIыжащ Сокъур Мусэрбий и тхыгъэхэр щызэхуэхьэса томышхуэ.

ЕгъэджакIуэу, критикыу, литературоведу аращ нэхъыбэм Сокъур Мусэрбий къызэрацIыхуу щытар. Ауэ Мусэрбий икIи усакIуэт, ар хэIущIыIу имыщIыщэми, «ЩIьпцIэжь» (1972) зыфIища и япэ усэ сборникри дунейм къызэрытехьар Щихъ Залым цIэр щIэдзауэт. 1979 гъэм къыдокI абы и етIуанэ усэ тхылъыр «Нэпкъыжьэр», «Образнэ псэлъэкIэм къикIыр псалъэ куэдым къахуэмыIуатэр зы псалъэм игъэшэрыуэнырщ», жиIэрейт Сокъурым. Ар уигу къагъэкIыж езым и усэ щIэгъэщхъуэжахэм.

Сокъур Мусэрбий дунейм ехыжащ 1990 гъэм январым и 19-м. Ар щыщIалъхьэжащ къыщалъхуа къуажэм.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 97

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: