ПсынщIэрыпсалъэ: Шыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.
Псалъэжь: Ем «сынокIуэ» жиIэркъым.
ГушыIэ: Махуэр ауэ кIуэдакъым.
Къуажыхь: Iуащхьэ щIыб бгъитI щызэрошх. (Лэныстэ)

ЩоджэнцIыкIу Алий

(1900-1941)

ЩоджэнцIыкIу АлийЩоджэнцIыкIу Алий Iэсхьэд и къуэр 1900 гъэм Старэ Крепость къуажэм мэкъумэшыщIэ бынунагъуэшхуэм къыщалъхуащ.

Октябрьскэ социалистическэ революцэм и пэкIэ Къэбэрдейм еджапIэ мащIэщ итар, ауэ абыхэм ящыщ зы Бахъсэн дэтащ. А еджапIэр къиуха нэужь, нэгъуэщI зэрыщымыIэм къыхэкIкIэ, ЩоджэнцIыкIур зыкъомрэ щоджэ муслъымэн диным и лэжьакIуэхэмрэ тепщэ гупымрэ Бахъсэн къыщызэрагъэпэща еджапIэм. ИужькIэ илъэс нэблагъэкIэ Алий щоджэ Щагъуэ Нурий и жэрдэмкIэ мэкъумэшыщIэ сабийхэр щрагъэджэн папщIэ Бахъсэн къыщызэIуахауэ щыта «Щагъуэм и университет»еджапIэм. Еджэным гупыж хуэзыщIа, зи щIэныгъэм хэзыгъэхъуэну мурад зыщIа щIалэр Нурий и чэнджэщкIэ икIи и сэбэпкIэ Темырхъан Шурэ (иджы Буйнакск къ. Дагъыстан Респ.) щыIэ егъэджакIуэ курсым щоджэ. ЕхъулIэныгъэ ин иIэу а курсхэр 1916 гъэм къеухри а гъэ дыдэм Алий Кърымым ягъакIуэ Бахъчи-Сарай къалэм дэт педагогическэ училищэм, и щIэныгъэм щыхигъэхъуэну. Мы гъэхэм Алий куууэ щыгъуазэ зещI урыс литературэм, тыркубзэр зрегъащIэ, урысыбзэмкIэ иIэ щIэныгъэм хегъахъуэ.

1917 гъэм Урысейм февральско-буржуазнэ революцэ щытекIуам пIалъэкIэ къихьа зэман зэхэмыбзым и зэранкIэ Кърым къыщына щIалэр Тыркум икIа мэхъу. Хамэ щIыпIэм Алий гугъуехь куэдым щыIуощIэ, ауэмурадыр зрегъэхъулIэ Истамбыл щоджэ. Абы тыркубзэмрэ литературэмрэ едж, французыбзэм щыгъуазэ зещI, хьэрыпыбзэр зрегъащIэ, усэ тхыным гупыж хуещIри и къарур егъэунэху, и япэ тхыгъэхэр дунейм къытохьэ.

ЩоджэнцIыкIум тхэн щыщIидзар 1917 гъэм тохуэ. А зэманым Алий Тыркум щитхыгъащ «Жынгызым и нып фIыцIэжьыр», «Тырку хадэм», «Нанэ» усэхэр, ауэ нэхъ нэтхысауэ ди деж къэсар «Нанэ» усэм и закъуэщ. Гугъуехь куэд зи нэгу щIэкIа усакIуэр Тыркум къикIыжри 1919 гъэм и Адэ хэкум къэкIуэжащ икIи япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ гъащIэщIэр ухуэнымрэ революцэм и къэзэуныгъэхэр гъэбыдэнымрэ хуолажьэ. Къэбэрдейм къегъэзэжри егъэджакIуэ лэжьыгъэм щIедзэ. А IэщIагъэм ирилэжьащ ЩоджэнцIыкIур илъэс13-м нэблагъэкIэ, ауэ литературнэ лэжьыгъэр зэи IэщIыб ищIакъым.

Уеблэмэ, мы гъэхэрщ Алий и творчествэм зыужьыныгъэ нэхъ ин игъуэту щыхуежьар. УсакIуэм и япэ поэмэщ 1927 гъэм итха «Хамэ щIыпIэм» жыхуиIэр. Ауэ поэмэр дунейм къытехьакъым. ЩоджэнцIыкIум и тхыгъэ нэхъыфIхэм ящыщ зыщ 1928 гъэм итха «Мадинэ» поэмэр. ИужькIэ усакIуэм и Iэдакъэ къыщIэкIащ «ЩIымахуэ жэщ» (1929), «Тембот и дыгъуасэхэр» (1933), «Партизан Жамбот» (1934) поэмэ хьэлэмэтхэмрэ «Хьэжыгъэ пут закъуэ» (1931), «Кхъужьей щIагъым» (1933) рассказ гъуэзэджэхэмрэ.

ЗэфIэкI ин зиIэ хъуа усакIуэр 1936 гъэм Налшык къалэм къоIэпхъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр ТхакIуэхэм я союзым и правленэм и секретару лажьэу щIедзэ икIи и гъащIэри и гуащIэри литературнэ лэжьыгъэм хуеунэтI.

А илъэсхэм Алий къызэгъэпэщыныгъэ лэжьыгъэ ирегъэкIуэкI, усакIуэ нэхъыжьхэм дэIэпыкъуэгъу яхуохъу, нэхъыщIэхэр еущий, егъасэ, ирегъаджэ. Ар жыджэру йолэжь адыгэ IуэрыIуатэр зэхуэхьэсыным, джыным, ар и лъабжьэу тхыгъэ зэгъэпэщыным, къыдэгъэкIыным. 30 гъэхэм и етIуанэ Iыхьэм Алий и усыгъэхэм зыужьыныгъэщIэ ягъуэт. Мы гъэхэм усакIуэр йолэжь «НыбжьыщIэ хахуэ» поэмэм.

УсакIуэм нимыгъэсу къэна поэмэхэм ящыщщ «Сохъуэхъур» (1936), «Дыщэ нэпсейхэр» (1937), «Къызбрун» (1938) жыхуиIэхэр. УсакIуэм Iэзагъ ин хэлъу зэрытхэм къыдэкIуэу, адыгэбзэкIэ зэредзэкI М. Горькэм «Соколым папщIэ уэрэд», «Борэнпежьэм папщIэкIэ уэрэд» тхыгъэхэр, Т. Шевченкэ и «Кавказ» поэмэр. Композитор А. Авраамовым детх «Къызбрун» япэ лъэпкъ оперэр. 1941 гъэм абы къыдегъэкI «Къамботрэ Лацэрэ» романым и етIуанэ вариантыр. 1941 гъэм Алий етх «Нырес си псалъэр уи деж» жыхуиIэ и иужьрей поэмэр. Поэмэм къыдэкIуэу а зэманым Алий усэ куэд етх. 1941 гъэм сентябрым и 15-м Хэку зауэшхуэм макIуэ. Куэд дыдэ дэмыкIыуи ар зэрымыщIэкIэ гъэр мэхъури, а гъэм ноябрым и 29-м Бобруйск къалэм пэгъунэгъуу щыIа нэмыцэ концлагерым усакIуэр йолIыхь.

Алий народнэ усакIуэ, искусствэм и лэжьакIуэ пашэ цIэ лъапIэхэр фIащащ.


Тхылъ щхьэхуэхэмрэ тхыгъэхэмрэ

АдыгэбзэкIэ
Мадинэ. Поэмэ.- Н., Къ.-Б. тхылъ тедзапIэ, 1935.
Усэхэмрэ поэмэхэмрэ.— Н., Къ.-Б. тхылъ тедзапIэ, 1938.
Хьэжыгъэ пут закъуэ. Рассказ. — Н., Къ.-Б. тхылъ тедзапIэ, 1940.
НыбжьыщIэ хахуэ. Поэмэ. — П., Къ.-Б. тхылъ тедзапIэ, 1940.
Усэхэмрэ поэмэхэмрэ. — Н., Къ.-Б. тхылъ тедзапIэ, 1941.
Тхыгъэ нэхъыфIхэр. — Н., Къэбэрдей т. т., 1948.
НыбжьыщIэ хахуэ. Поэмэ. — Н., Къэбэрдей тхылъ тедзапIэ, 1953.
Тхыгъэхэр зы тому. — Н., Къэбэрдей тхылъ тедзапIэ, 1956.
Къамботрэ Лацэрэ. Усэу тха роман. — Н., «Эльбрус», 1968.
Тхыгъэхэр. ТомитIу: I том .Усэхэр. Пэублэ псалъэр Хьэк1уащэ А. Хь. ейщ. II томым и пэублэ псалъэр Сокъур М.Хь. ейщ. — Н., «Эльбрус», 1961.
Поэмэхэр. — Н., «Эльбрус», 1980.
Усэхэмрэ поэмэхэмрэ. — Н., «Эльбрус», 1987.
Тхыгъэхэр.-Н., «Эльбрус», 2000.
Тхыгъэхэр.-Н., «Эльбрус», 2006.
Усэхэмрэ поэмэхэмрэ.— Н., «Эльбрус», 2008.

УрысыбзэкIэ
Поэмы. — М., «Советский писатель», 1949.
Моим современникам. Стихи и поэмы. — Н., «Кабард.- Балк. кн. изд-во» , 1957.
Избранное. — М., «Гослитиздат», 1957.
Стихи и поэмы. — Н., «Кабард.- Балк. кн. изд-во», 1961.
Избранное. — Н., «Эльбрус», 1975.
Мадина. Поэма.- Н., «Эльбрус», 1976.
Стихотворения. Поэма. Роман в стихах. -Н., «Эльбрус», 2000.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru

КъыддэIэпыкъу

Ахъшэр здэкIуэным теухуауэ…

Ныбжьэгъу лъапIэ!

Уи нэм щIэуэу щымыту зэрыдгъэувын дыхэтащ мы тIэкIур…

Дэ езым ди жагъуэщ икIи тфIэемыкIущ мыхуэдэ къызэрытеддзэр, ауэ нэгъуэщIу хъужкъым — ди сайтыр адэкIи лэжьэн папщIэ мазэм 383 руб. етын хуейщи — дыпэлъэщкъым.

Сайтыр зэгуэр сэбэп къыпхуэхъуам — сыт хуэдизу щытми уэри зыгуэркIэ зыкъытщIэгъакъуэ.

ЦIыхуу еплъар: 776

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: