ПсынщIэрыпсалъэ: Лэныстэ-мастэ-къэбыстэ пIастэ.
Псалъэжь: Бзур зышхынум Iуоджагуэ.
ГушыIэ: Интернетыр къызэрежьэрэ тхэр еджэм нэхъыбэ хъуащ
Къуажыхь: Быныр зыгъашхэ, шхалъэм дэпкIэж. (Бжэмышх)

Нэгумэ Шорэ

(1794-1844)

Нэгумэ ШорэИ зэманым елъытауэ щIэныгъэ куу зэзыгъэгъуэта а цIыху акъылыфIэр и гуащIи и пси емыб-лэжу къыдалъхуахэр зыхэт кIыфIыгъэ хьэлъэм къызэрыхишыным, щIэныгъэм и гъуэгу нэхум, хуитым ахэр зэрытригъэувэным, я псэукIэр зэрыригъэфIэкIуэным телэжьащ Нэгумэ Шорэ. Нэгумэ Шорэ Бэчмырзэ и къуэр Жыцу псы Iуфэм Iyca адыгэ къуажэ цIыкIум I794 гъэм къы-щалъхуащ. Ар лъэпкъкIэ къызыхэкIар уэркъ унагъуэщ. Пэжщ, адрейхэм къащхьэщыкIыу, абы нэхъ пасэу щIэныгъэм лъагъуныгъэ хуещI, узыщIэтIысхьэ хъун нэгъуэщI еджапIэ и къуажэ зэрыдэмытым къыхэкIкIэ абы муслъымэн еджапIэм кIуэуэ щIедзэ. Дэзыхьэхын щIагъуэ щIалэм абы щилъэгъуакъым: къагурымыIуэ хьэрыпыбзэкIэ зэрырагъаджэм къыхэкIыу щIэныгъэ щIагъуэ абы къыщIихакъым. Ауэ щIэныгъэм зи нэ къыхуикI адыгэ щIалэм хамэбзэри фIыуэ елъагъу, ар зэрызригъэщIэным ерыщу и ужь йохьэ, щIэныгъэм и мыхьэнэр псэкIэ зыхещIэ. Апхуэдизу щIэныгъэм лъагъуныгъэ хуэзыщIа, акъыл жан зэриIэр къэзыгъэнэIуа ныбжьыщIэр и адэм и арэзыныгъэ хэлъу Дагъыстаным ягъакIуэ, и щIэныгъэм пищэну. Ар щIотIысхьэ Эндери къуажэм дэта муслъымэн еджапIэм. Ар зищIысыр иджыкIэ зэхэгъэкIауэ щыткъым, ауэ ар муслъымэн еджапIэ куэдым нэхърэ зыкъомкIэ нэхъыфIауэхуэбгъэфащэ хъунущ. ЩIэныгъэ куу зэрыщызыIэригъэхьам къыдэкIуэу, а еджапIэм Нэгумэ Шорэ бзищ -тыркубзэр, хьэрыпыбзэр, къэжэрыбзэр — щызэригъэщIащ. Зи хэку къэзыгъэзэжа щIалэм и щIэныгъэм хуэфэщэн лэжьапIэ и къуажэм щигъуэтыркъым, абы къыхэкIкIи, Iуэхуншэу щыс нэхърэ нэхъыфIу къелъытэри, уэркъыгъэм ар къемызэгъми, и жылэм ефэндыуэ щылажьэу щIедзэ. ЩIэныгъэфI зыбгъэдэлъ, зэхэщIыкI лъагэ зиIэ, цIыху Iэдэб ефэнды щIалэм и къалэнхэр нэсу егъэзащIэ, и къуажэгъухэм ар фIыуэ къалъагъу, езыри сыт и лъэныкъуэкIи абыхэм зэрызыщIигъэкъуэным ерыщу и ужь итщ. Игу дэмыхьэ апхуэдэ къалэныр абы и пщэ щIыдилъхьэжар, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, и къуажэм еджапIэ къыщызэIуихыну, анэдэлъхубзэр абы щригъэджыну мурадхэр зэриIарщ. Ауэ ефэнды къу-лыкъур зэригъэзэщIа зы илъэсым абы къыгурагъаIуэ зы цIыху къарукIэ ар пщIэныр зэрымы-тыншыр. Абы и хэкIыпIэуи Нэгумэ Шорэ къигъуэтыр зыщ — урысыдзэм хыхьэнырщ, ар къигъэсэбэпкIэрэ урысыбзэр иджынырщ, ар куууэ зригъэщIэнырщ. Урыс дзэ унафэщIхэм япэ лъэхъэнэхэм муслъымэн диным и лэжьакIуэм дзыхь хуащIыщэркъым, дзэм занщIэуи хагъэхьэркъым, пIалъэ-пIалъэкIэрэ къалэн гуэрхэр ирагъэгъэзащIэ, Iэпыдзлъэпыдзу яIыгъ мыхъумэ. Ауэ иужькIэ и шыфэлIыфэр къащIа, хузэфIэкIынухэр, и мурадхэр къахута нэужь, а илъэс зытIущым урысыбзэм мыбзаджэу щыгъуазэ зэрызыхуищIари къалъытэри, дзыхьщIыгъуэджэу щыт пэтми, ар езанэ Волжскэ полкым и писару ягъэув икIи а къулыкъур илъэс зыкъомкIэ щIыхь пылъу абы егъэзащIэ. И гуащIэдэкI емыблэжу зи щIэныгъэм хэзыгъ-ахъуэ Нэгумэм а илъэсхэм урысыбзэр фIыуэ зрегъагцIэ, урыс литературэм щыгъуазэ зыхуещI. Зауэ-банэм зи нэ къыхуимыкI, къулыкъу щIэкъуныр зыфIэмыкъабыл адыгэ щIалэм и мурадхэр IэщIыб ищIыркъым, урысыбзэр зэрызэригъащIэу и къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэм щIедзэ, анэдэлъхубзэм тхыбзэ хузэхелъхьэ, абы алыфбей хуегъэхьэзыр, ар къыдигъэкIынуи и ужь йохьэ, сыт хуэдэ гугъуехьхэр абы пымылъми. Адыгэ щIэныгъэлIым и алыфбеир и зэманым къыдэкIакъым, ауэ лъэпкъ тхыбзэм абы лъаб-жьэ хуищIыр урыс алфавитырщ. Анэдэлъхубзэм и тхыбзэ зэрызригъэпэщар, бзэ зыкъом зэрищIэр къалъытэри, Нэгумэ Шорэ Налшык къыщызэIyaxa анэмэт еджапIэм и унафэщIу икIи егъэджакIуэу 1828 гъэм къагъэкIуэж. ЩыгъынкIи ерыскъы дыдэкIи нэгъэсауэ къызэмыгъэпэща а еджапIэм щаIыгъ сабийхэм я фэ куэд дэкIащ, ауэ хамэ къэралхэм къикIа зыплъыхьакIуэхэм, Шорэ и еджапIэм нэIуасэ зыхуэзыщIахэм, зэратхыжыгъамкIэ, нэгъуэщI еджапIэ здэщыIахэм елъытауэ Налшык дэт еджапIэр сыт и лъэныкъуэкIи нэхъыфIу къызэгъэпэщат — абы щIэс цIыкIухэр урыс тхылъхэм тыншу къеджэхэрт, къекIуу хуэпат, къабзэлъабзэхэт, Iейуи ягъашхэртэкъым. Ху-эбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, ар зи фIыщIэр еджапIэм и унафэщI, егъэджакIуэ гъуэзэджэ Нэгумэ Шорэт. Сабийхэр абы зыхуригъаджэр урысыбзэмрэ тыркубзэмрэт.

Нэгумэ ШорэАдыгэбзэм тхыбзэ хузэхилъхьа щхьэкIэ, Нэгумэм анэдэлъхубзэр а зэманым ирырагъэгъэджакъым, абыкIи къуан-шагъэр зыбгъэдэлъыр езыр аркъым, атIэ ар иригъэджэну хуитыныгъэ къезымыта пащтыхь къэралыгъуэрщ. ЩIэныгъэ бгъэдэлъымкIэ зыхуэмыарэзыж Нэгумэ Шорэ еджапIэ щIэтIысхьэну къыхуегъэ-зэгъыжыркъым, абы къыхэкIкIи и щIэныгъэм хигъэхъуэн мурадхэр иIэу ар 1830 гъэм Бытырбыху макIуэ икIи Кавказ-Бгырыс эскадрон ныкъуэ абы ипэIуэкIэ къыщызэрагъэпэщауэ щытам къызэрыгуэкI Iэщэзехьэу хохьэ. ИгъэзащIэ къалэнхэм къыдэхуэу япэ зэманхэм абы и щIэныгъэм хухэгъахъуэркъым, сэлэт казармэ ущIэсу ар блэжьыныр тынштэкъым. Ауэ иужьыIуэкIэ, япэ офицер чиныр къыфIаща нэужь, абы хущIыхьэгъуи нэхъ егъуэт, фэтэрми щыпсэууэ щIедзэ. Урысейм и щыхьэрым къызэрысу ищIа мурадхэр зэригъэзэщIэным ар и ужь йохьэ: урысыбзэр нэхъ куууэ едж, урыс тхыдэм щыгъуазэ зыхуещI, Бытырбыху универ-ситетым и кафедрэхэм запещIэри къэжэрыбзэр, тыркубзэр нэхъыфIыжу зрегъащIэ, а бзэхэмкIэ щыIэ тхылъхэр урысыбзэкIэ зэредзэкI, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр ирегъэкIуэкI. А илъэсхэм Iуэху иригъэкIуэкIахэм тепсэлъыхьыжурэ и тхыгъэхэм ящыщ зым щIэныгъэлIым мыпхуэдэу щитхыжыгъащ: «Къулыкъу щысщIэну Бытырбыху сыкъызэрысу къаруушхуэкIэ си гум къыщызэрыIэтащ грамматикэ стхыну, икIи дзэ къулыкъум сыкъыщыдэхуэ зэманхэм урысыбзэмрэ абы и грамматикэмрэ джыным си зэман псори тезгъэкIуадэу щIэздзащ». Езы Нэгумэм зэритхыжыгъамкIэ, адыгэбзэм и грамматикам и япэ вариантыр а илъэсхэм абы зэ-хилъхьащ, икIи ар Бытырбыху университетым и профессор Шармуа Францием зыдригъэ-шэгъащ, абы къыщыдигъэкIыну и мураду. Урысейм и къалащхьэм зэрыдэса илъэситхум къриубыдэу Нэгумэ Шорэ урыс культурэм, литературам, тхыдэм куууэ щыгъуазэ зыхуищIащ, а лъэпкъым и цIыху куэд ныбжьэгъу къыхуэхъуащ икIи абы щыгъуэ щIэныгъэфI зыIэригъэхьарщ иужькIэ къэхутэныгъэ инхэр абы иригъэкIуэкIынри, ехъулIэныгъэ хьэлэмэтхэр зыIэригъэхьэнри щIыхузэфIэкIар. Кавказым щыIэ корпус щхьэхуэм къулыкъу щищIэну Нэгумэ Шорэ 1835 гъэм къагъэкIуэж. Тифлис къэIэпхъуэжа нэужь, абы фIэгъэщIэгъуэну щыгъуазэ зыхуещI грузин лъэпкъым, абы и ехъулIэныгъэхэм, псэукIэм, хабзэхэм, хьэл-щэнхэм. Япэ махуэ дыдэхэми ар цIыхугъэ ху-охъу ныбжьэгъу пэжу, дэIэпыкъуэгъу-чэнджэщэгъу емышыжу иужькIэ къыхущIэкI академик А. М. Шёгрен. Урыс щIэныгъэлIым чэнджэщ пэж къритахэм абы и щыуагъэхэр къыгурагъэIуэж, и лэжьыгъэхэм ар нэхъри трагъэгушхуэ, и грамматикам и зэхэлъхьэкIэ хъунур къещIэ. Итхын хуейуэ зыхуигъэувыжа и лэжьыгъэхэр и кIэм нигъэсын папщIэ, Нэгумэ Ш. 1837 гъэм и хэку къегъэзэж икIи пIалъэкIэ щыIэ Къэбэрдей судым и секретару мэув. IэнатIэ тын-штэкъым ар зэувэлIар: хэкум къыщыхъу-щекIуэкI псоми и Iуэху а судым хэлът, ахэр зы-лэжьыну зи пщэ къыдэхуэр арат. ПIалъэ-пIалъэкIэрэ фIэкI зэхуэмыс а судым и унафэ псори гъащIэм хэзыпщэн хуейуэ зылъысыр абы и секретарь Нэгумэрт. Апхуэдэ лэжьыгъэ хьэлъэм пэрыт пэтми, абы япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ и къалэнхэр лIыгъэ, пэжагъ, гущIэгъу, цIыхугъэ лъагэ хэлъу егъэзащIэ, дэхуэха, лей зылъысхэм сыт и лъэныкъуэкIи зэрызыщIигъэкъуэным, зэрыдэIэпыкъуным и ужь итщ. Махуэ къэс илэжь Iуэху зэмылIэужьыгъуэ куэдым нэмыщIыжкIэ ар хущIокъу къыдалъхуахэр зыхэт кIыфIыгъэм къы-зэрыхишыным, къэхутэныгъэ лэжьыгъэхэр зэрыригъэкIуэкIыным. Хэку унафэщIхэм Нэгумэр йолъэIури ахъшэ абыхэм зэхрегъалъхьэ, Налшык щищIыну зыхуимурад еджапIэр пхъащхьэ зыхуеинухэр абыкIэ къащэху, ар яухуэу щIадзэ, ауэ пащтыхь къэралыгъуэм и зэранкIэ ар и кIэм хунэгъэсыркъым. А еджапIэм щеджэну цIыкIухэм папщIэ Нэгумэм тхыбзэ зэрегъэпэщ, алыфбей зэхелъхьэ, къэралыр и дэIэпыкъуэгъуу ар къыдигъэкIыну и ужь йохьэ. А илъэс зытIу-щым адыгэ щIэныгъэлIым етх и лэжьыгъэ нэхъыщхьэхэри — «Къэбэрдей грамматикэм и пэщIэдзэ хабзэхэр», «Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр» икIи «Къэбэрдей-урыс псалъалъэр». КъыдэмыкI щIыкIэ абыхэм щIэныгъэлIхэр хэгъэплъэн, тегъэпсэлъыхьын хуейт. Ар зыхузэфIэкIын хэкум зэримысыр къелъытэри, Нэгумэ Ш. къэрал унафэщIхэм йолъэIу Бы-тырбыху щIэныгъэхэмкIэ академие дэтым ягъэкIуэну. Къагъэгугъэ-къагъэпцIэжурэ зэманыфI дэкIа нэужь, ар 1844 гъэм Урысейм и щыхьэрым къэралым и мылъкукIэ ягъакIуэ. Ауэ игу къыдэмыжу, сымаджэу ежьа щIэныгъэлIым, гъуэгуанэ хьэлъэр хуэшэчакъым, къалащхьэм зэрынэсу ар сымаджэ хьэлъэ мэхъу икIи, и лэжьыгъэхэм хигъэплъэну хунэмысу, ар июным и 10-м 1844 гъэм дунейм йохыж. Ар щIалъхьащ Бытырбыху и Iэхэлъахэхэм Волковэ къуажэм пэгъунэгъуу щыIэ муслъымэныкхъэм. Адыгэ щIэныгъэ куэдым и зэхэублакIуэщ Нэгумэ Шорэ. А щIэныгъэлI гъуэзэджэрщ, япэ адыгэ узэщIакIуэ цIэрыIуэрщ къыдалъхуахэр зыхэт кIыфIыгъэм къыхэшын, ахэр щIэныгъэм и гъуэгу нэхум тегъэувэн зэрыхуейр къызыгурыIуар, лъэпкъ тхыбзэ, абы и алыфбей зэхэ-зылъхьар, анэдэлъхубзэм и хабзэ нэхъыщхьэхэр къэзыхутар, адыгэ тхыдэр зэфIэзыгъэувэжар, лъэпкъ IуэрыIуатэр зыфIэIуэхуу зэхуэзыхьэсар, пэжагъ абы щIэлъыр къызыгурыIуэу ар къигъэсэбэпу щIэзыдзар. А лэжьыгъэхэм я мыхьэнэр зыщылъагъупхъэр, пщIэрэ щIыхьрэ щIахуэфащэр ахэр адыгэбзэм, лъэпкъ тхыдэм теухуа япэ тхыгъэхэу зэрыщы-тым я закъуэкъым, атIэ зытеухуа Iуэхухэр абыхэм куууэ зэрыщызэпкърыхарщ, гупсысэщIэ, гъэщIэгъуэн, пэж куэд къызэрыщыIэтарщ, нобэрей лъэпкъым и цIыхухэми ахэр зыубгъуауэ къызэрагъэсэбэпырщ. Нэгумэ Шорэ и пщIэр зыIэтыр, зыгъэлъагэр, лъэпкъ культурэм щIыпIэ нэхъ ин абы и цIэм щIыщиубыдыр ар щIэныгъэлIу зэрыщытам и закъуэкъым. ФIыуэ зыцIыхуу щыта и ныбжь-эгъухэм къызэраIуэтэжымкIэ, ар усакIуэуи щытащ, и тхыгъэ зырызыххэ фIэкI ди деж къэмысыжами. Аращ лъэпкъ литературэм и тхыдэм елэжьхэм зэдэарэзыуэ адыгэ литературэм и щIэдзапIэу ар щIабжыр, абы и лъабжьэгъэтIылъу къыщIалъытэр, и тхыдэр абы и деж къыщIыщыщIадзэр.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 705

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: