ПсынщIэрыпсалъэ: Бадэ бадзэ къеубыд, Бадэ бадзэм иреуд.
Псалъэжь: КъохьэлъэкIми, кIэкъинэ зумыщI.
ГушыIэ: Си нэм езгъэплъати, азбукэр зэзгъэщIэну къызжаIащ.
Къуажыхь: Къан хъыджэбзитI зэлъэпагъщ. (Набдзэ)

Къуэдзокъуэ Лэкъумэн

(1818-1893)

Къуэдзокъуэ ЛэкъумэнКъуэдзокъуэ Лэкъумэн Мыхьэмэт и къуэр Шэрджэсым хыхьэ адыгэ къуажэм — Абыкъухьэб-лэм — 1818 гъэм къыщалъхуащ. Бынунагъуэшхуэм къыхалъхуа щIалэр и адэм къану ирет зыгъэпсэхуакIуэ Кавказым къэкIуа урыс цIыхубзым — Мария Алексеевнэ Хомяковэ. Бгырыс гъащIэм куэдрэ къыщымыхъу апхуэдэ Iуэху пщхьэмыпэм и щхьэусыгъуэри Мыхьэмэт и къуэ пажэр иужэгъужауэ е хуэмыгъэшхэным тешыныхьу арагъэнукъым. Адэм и къуэр къану щитым ар, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, нэхъыбэу зэгупсысар а щIалэм и пщэдейрщ, ар зэзышэлIа унагъуэм щIэныгъэ-гъэсэныгъэ абы иритыфынурщ. Мыхьэмэт зэрыщыгугъауи, зэфIэкIышхуэхэр зыбгъэдэлъ а лъэпкъ цIэрыIуэм ар занщIэуи бын яхуохъу, унэ егъэджакIуэхэр къыхуащтэ, текIуадэми щымысхьу щIэныгъэ нэхъ куу зэрыратыным ерыщу и ужь итщ. Илъэс зытхухкIэ унагъуэм щеджа, чыристан динми ирагъэхьа нэужь, а зэманым Москва дэта пансион нэхъ цIэрыIуэм ар щIагъэтIысхьэ. Адыгэ щIалэм а еджапIэм и щIэныгъэм щыхегъахъуэ, бзэ зыбжанэ щедж, япэми ещхьу, ар нэхъ зытхьэкъур, дэзыхьэхыр тхыдэрщ, литературэрщ.
ЕхъулIэныгъэфIхэр иIэу пансионыр къеухри Къуэдзокъуэ Лэкъумэн 1834 гъэм Москва дэт университетым щIотIысхьэ, IэщIагъэуи абы къыхихыр куэд щIауэ и нэ къызыхуикI филоло-гиерщ. Урысейм и еджапIэ нэхъ цIэрыIуэм лъэпкъым и еджагъэшхуэ нэхъ ин дыдэхэр зэры-щылажьэм къыдэкIуэуи абы щIэтIысхьэхэри, адыгэ щIалэм къыдеджэу щIэзыдзахэри хэку щIалэгъуалэм и цIыху нэхъ акъылыфIэхэрт. Аращ а илъэсхэм университетыр Урысей къэра-лыгъуэм и щIэныгъэм, и гупсысэ пэрытхэм я къежьапIэ нэхъыщхьэ щIэхъур, урыс щIэныгъэлI хьэлэмэт куэдым адыгэ щIалэр цIыхугъэ, ныбжьэгъу щIахуэхъур, щIэныгъэ куу зэрыщызэригъэгъуэтам и гугъу умыщIыххи. Езыгъаджэ, къыдеджэ, иужькIэ еджагъэшхуэ къызэрыщIыкIа и ныбжьэгъухэм я жьауэм зэрыщIэтам абы и зэхэщIыкI, гупсысэ, Iуэху еплъыкIэхэр зэраузэщIам къыдэкIуэуи, езы Къуэдзокъуэри щеджэ лъэхъэнэхэм ерыщу мэла-жьэ, тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр етх, усэ зэхилъхьэу щIедзэ, япэ и тхылъыр къыдокI.
Къуэдзокъуэ Лэкъумэн университетыр 1838 гъэм къеух икIи, IэщIагъэ игъуэтам къемы-зэгъыщэми, а илъэс дыдэм ар Москва дэт судым щылажьэу щIедзэ, губернский секретарь чинри къыфIащ. Щхьэусыгъуэ хуэхъуар мыгурыIуэгъуащэми, зыIуува IэнатIэм илъэс ныкъуэ фIэкI ар щылажьэркъым, езым и лъэIукIэ ар къегъанэ, иужькIэ ар Бытырбыху макIуэ, абыи куэдрэ зыщимыIэжьэу, зэманыфI хъуауэ и нэ къызыхуикI и хэкум къегъэзэж.
Илъэс зыбжанэкIэ къыздэмыкIуэжа и лъахэм, къыдалъхуахэр гуапэу къыIущIа щхьэкIэ, Къуэдзокъуэм гущIыхьэ щохъу бгырысхэр зыхэт дэкъузэныгъэри, абыхэм я псэукIэм и хьэлъагъри, ахэр щIэныгъэм зэрыпэIэщIэри, пасэрей лэжьэкIэхэр къызэрамыгъэнари. И лъэпкъым дэIэпыкъуэгъу хуэхъун и мураду, къулыкъу пыухыкIа имыгъэзащIэми, и пщэ зэ-рыдэмылъым щхьэкIэ къимыгъанэуи, Псыхуабэ щыдэса илъэс зытхухым абы лэжьыгъэшхуэ ирегъэкIуэкI, ахэр нэсу гъащIэм хухэмыпщэми. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ, шынагъуэ зэрыпылъым щхьэкIи къимыгъанэу, абы адыгэ, нэгъуэщI бгырыс лъэпкъхэр къызэхекIухь, абыхэм я Iуэху зыIутым, я псэукIэм нэIуасэ захуещI, унафэ зэрыхуэщIын хуей Iэмалхэр къе-хутэ, и анэдэлъхубзэр зэрегъэщIэж, тыркубзэр, хьэрыпыбзэр едж, IуэрыIуатэр зэхуехьэс, и къуажэм еджапIэ къыщызэIуех, и лъэпкъ щIэныгъэлIхэм (Щэрдан Якъубрэ Нэгумэ Шорэрэ) цIыхугъэ захуещI, ядолажьэ. Бгырыс гъащIэм зэхъуэкIыныгъэу хэлъхьэн хуейуэ Къуэдзокъ-уэм къигъэувхэр къыщыгъэлъэгъуэжащ пащтыхь къэралыгъуэм и пащхьэм а илъэсхэм абы ирилъхьа мы лэжьыгъитIым: «Сабийхэм пэщIэдзэ щIэныгъэ етынымкIэ Къэбэрдейм еджапIэ къызэрыщызэгъэпэщыпхъэмрэ» «Бгырыс лъэпкъхэм унафэ хуэщIыным зэхъуэкIыныгъэ хэлъхьэн хуейхэмрэ». ЩIэныгъэлIхэм зэрыхуагъэфащэмкIи, Псыхуабэ щыдэса илъэсхэрщ Къуэдзокъуэ Лэкъумэн урыс усакIуэшхуэ М. Ю. Лермонтовым цIыхугъэ щыхуэхъуар.
Игу ирихьын IэнатIэ имыгъуэтами е кърамытами, илъэситху нэблагъэкIэ лэжьапIэ имыIэу ар Псыхуабэ дэсащ икIи иужьыIуэкIэ, 1845 гъэм и мартым, ар Нахичевань дэт таможнэм и над-зирателым и къуэдзэу ягъэув. И лэжьэкIэр ягу ирихьа, и зэфIэкIыр, и щIэныгъэр зыхуэдэр зэхагъэкIа нэужь, ар Закавказьем и таможнэм и унафэщIым и канцелярием столоначальни-кыу, иужькIэ абы и секретару, итIанэ а управленэ дыдэм и унафэщIу ягъэув. СымаджагъэкIэ илъэс хуэдизкIэ щосри, ар 1852 гъэм жандармэхэм я корпусым и 6-нэ округым и унафэщIым и секретару, иужьыIуэкIэ пристафу 1858 гъэ пщIондэ мэлажьэ.
И ныбжьэгъухэм, и цIыхугъэхэм я ФIыгъэкIэ Къуэдзокъуэр 1858 гъэм Кутаиси ягъакIуэ икIи абы и генерал-губернаторым и деж Iуэху нэхъ гугъухэмкIэ чиновник нэхъыщхьэу ягъэув. Къалэн гугъу къыпэщытхэр щIыхь пылъу илъэсищым нэблагъэкIэ абы егъэзащХэ, ауэ унафэщI мыхъумыщIэ къыхуагъэкIуам емызэгъыххэ щыхъум, а къулыкъу дыдэр игъэзащIэу Кавказым и наместник Тифлис дэсым и деж щылажьэу щIедзэ. А IэнатIэр дунейм ехыжыхункIэ лIыгъэ ин, пэжагъ, цIыхугъэ лъагэ хэлъу абы зэрихьащ. А къалэн гугъу зыпэ-рытым ищIыIужкIэ хыщI гъэхэм щIыр гуэшынымкIэ,бгырысхэм я лъэIухэр зэхэгъэкIынымкIэ Тэрч областым къыщызэрагъэпэща комиссэм и унафэщIу ар ягъэув. А лэжьыгъэ хьэлъэ и пщэ къыдалъхьар Къуэдзокъуэм щIыхь пылъу игъэзэщIащ, а илъэсхэм бгырыс лъэпкъхэм я псэукIэм и щытыкIэ пэжыр щыубзыхуа лэжьыгъэ куэд, зи мыхьэнэр ди лъэхъэнэми мыкIуэдахэр, абы и Iэдакъэ къыщIэкIащ. Бгырыс лъэпкъхэм я лэжьыгъэр щIэныгъэм и къэхутэныгъэщIэхэм тету къызэгъэпэщыным и мыхьэнэр нэсу къызыгурыIуэ Къуэдзокъуэм Кавказ Ищхъэрэм еджапIэхэр къыщызэрегъэпэщ, сыт и лъэныкъуэкIи абыхэм защIегъакъуэ, ядоIэпыкъу, мэкъумэшыщIэхэм щапхъэ яхуищIын и мураду езым и щхьэкIэ мэкъумэшым щелэжь опытнэ хозяйствэ, шы фермэ къызэрегъэпэщ, абыхэм къэкIыгъэщIэхэр щегъэунэху, шы лъэпкъыщIэхэр щегъэхъу.
Къуэдзокъуэ Лэкъумэн и тхыгъэхэм ящыщу нобэрей лъэпкъ тхылъеджэхэр зыщыгъуазэр абы и усэ зыкъомщ -университетым щеджа зэманым къыдигъэкIа и зы тхылъ закъуэм ихуахэрщ. Япэ дыдэ ар, цензурэр хэлэжьыхьауэ, 1837 гъэм дунейм къытехьащ. Абы лъандэрэ зэманыфI
дэкIа щхьэкIэ, а тхылъыр къыщагъуэтыжар ди лъэхъэнэрщ. Зытхар къыщымыгъэлъэгъуауэ «Шэрджэс щIалэм и усэхэр» зыфIаща а тхылъыр къэзыгъуэтыжар икIи ар Къуэдзокъуэ JI. зэриIэдакъэщIэкIыр япэу къэзыхутар урыс щIэныгъэлI Л.Г. Голубевэрщ.
Тхыгъэ куэд ихуакъым а тхылъ цIыкIум — ахэр псори зэрыхъур усий къудейщ.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр: Къуэдзокъуэ Лэкъумэн

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 137

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: