ПсынщIэрыпсалъэ: Бадэ бадзэ къеубыд, Бадэ бадзэм иреуд.
Псалъэжь: Узым здэбгъэшмэ, узыIэпешэ.
ГушыIэ: ЩIалэм пыIэ къигъуэтащ. Хуэхъупсуращ.
Къуажыхь: Къуажэр зыгъапцIэ, пцIым кърихьэкI. (КIыгуугу)

КIашэ Адэлджэрий

(1840-1872)

Къалэмбий (КIашэ Адэлджэрий)КIашэ Адэлджэрий Шэрджэсым и Зеленчук округым хыхьэ абазэ къуажэм 1840 гъэм къы-щалъхуащ. Ставрополь къалэм дэт гимназием къыщызрагъэпэща бгырыс отделенэм ар 1850 гъэм щIотIысхьэ. Еджэн щыщIидза япэ махуэхэм щегъэжьауэ акъыл жан зэриIэр абы наIуэу къегъэлъагъуэ: илъэсий абы зэрыщеджам а адыгэ щIалэм «тху» фIэкI нэгъуэщI къихьакъым. Зэман кIэщIым абы уэр-сэру урысыбзэр зэрегъащIэ, урыс литературам куууэ нэIуасэ зыхуещI. Псом нэхърэ ар нэхъ дэзыхьэхыр литературэрщ. Илъэс къэс а еджапIэм сочиненэ тхынымкIэ щрагъэкIуэкI зэхьэзэхуэм тIэунейрэ япэ увыпIэр абы къыщехь, саугъэтхэр къыху-агъэфагцэ, уеблэмэ абы и лэжьыгъэхэм ящыщ зым щыщ пычыгъуэхэр урыс журналым трад-зэ, апхуэдизкIэ ар нэгъэса, куу хъуати.
КIашэм дыщэ медалкIэ гимназиер 1858 гъэм къеух икIи иужькIэ илъэс нэблагъэкIэ ар еджапIэ нэхъыщхьэм щыхуагъэхьэзыр курсым щоджэ. ЕхъулIэныгъэ хэлъу ар къиуха нэужь, щIалэр Бытырбыху дэт университетым и восточнэ факультетым 1860 гъэм экзамен имыту щIагъэтIысхьэ. ЩIэныгъэм зи нэ къыхуикI бгырыс щIалэм япэ махуэхэм щегъэжьауэ нэIуасэ зыхуещI езы къалащхьэ цIэрыIуэм, абы дэт музей гъэщIэгъуэнхэм, нэхъри нэхъ кууужу зэрегъащIэ урысыбзэмрэ урыс литературэмрэ, цIыху акъылыфIэ куэдым цIыхугъэ щыхуохъу.
Урысей къэралыгъуэм и гугъуехьакIуэ цIыхубэм а зэман дыдэм социальнэ бэнэныгъэ ткIий иригъэкIуэкIащ пщылIыпIэ залымыгъэ щыIэр къутэным, техыным хуэунэтIауэ. А бэнэныгъэр зэрымыувыIэнур къызыгурыIуа урыс пащтыхьым лэжьакIуэхэм и лъабжьэкIэ ар якъутэ нэхърэ езым и унафэкIэ трихым нэхъ тэмэму къелъытэри, 186I гъэм Урысейм абы пщылIыпIэр щытрех. Абы къыдэкIуэуи пащтыхьым унафэ ткIий зыбжанэ къищтэн хуей мэхъу. А илъэс дыдэм еджапIэ нэхъыщхьэхэр зэрылажьэ хабзэхэм теухуауэ пащтыхьым унафэ мыхъумыщIэ къыдегъэкI, хэку еджакIуэ щIалэгъуалэм абы и бийуэ зыкъаIэт, универ-ситет зыкъомыр зэхуащI, студент куэд ягъэтIыс.
Къэрал еджакIуэхэм ирагъэкIуэкI бэнэныгъэм жыджэру хэтащ Бытырбыху университетым и студентхэри. Иужьрей зэманхэм щIэныгъэлIхэм къызэрахутамкIэ, пащтыхьым и унафэ пхэнжхэм я бийуэ зыкъэзыIэта студентхэм ящыщ зыуэ щытащ бгырыс щIалэри. Къэралыгъ-уэм зэрихьэ хабзэншагъэхэм ар апхуэдизкIэ къагъэгубжьати, еджапIэ нэхъыщхьэхэм щагъэув хабзэхэр имыдэу лъэIу тхылъ етх абы къыщIэкIыжыну. Бгырыс щIалэ «жыIэмыдаIуэм» ерыщагъ хэлъым къигъэлыба пащтыхь блыгущIэтхэм абы и лъэIур епIэщIэкIыу хуагъэзащIэ, университетым къыщIадзыж икIи полицэм и унафэкIэ икIэщIыпIэкIэ урыс щыхьэрым ар къыдаху.
Зи хэку къэзыгъэзэжа щIалэр япэщIыкIэ тэрмэшу Ставрополь къалэм зыкъомрэ щолажьэ. ИужькIэ ар езыр зыщеджа гимназием егъэджакIуэу ирагъэблагъэ. А гимназием зэхъуэкIыныгъэхэр щекIуэкIа нэужь, ар абы къыIукIын хуей мэхъу икIи 1866 гъэм илъэс нэблагъэкIэ а къалэм и контрольнэ палатэм и секретарь къалэныр егъэзащIэ. Тэрч областым 1867 гъэм къыщыдэкIыу щIедзэ «Терские ведомости» газетым, икIи ар абы и редактор нэхъыщхьэу ягъэув. Зэрысымаджэу а къалэн хьэлъэр илъэситху нэблагъэкIэ абы егъэзащIэ, хэку псом фIыуэ щалъагъу, цIэрыIуэ ар ещI. Мурад ин иIахэм я нэхъыбэр хуэмыгъэзэщIауэ, ар 1872 гъэм дунейм йохыж.
Адыгэ тхакIуэм и творчествэм елэжьхэм гулъытэ щIагъуэ хуамыщIами, КIашэ Адэлджэрий Кавказ Ищхъэрэм и япэ журналистщ, абы и цIэм епхащ абы къыщыдэкIыу щIэзыдза газет цIэрыIуэм и ехъулIэныгъэ хьэлэмэтхэр. Пащтыхь къэралыгъуэм иригъэкIуэкI политикэ фIейхэр пхигъэкIыну, а куейм щыпсэухэм я фIэщ щищIыну абы и пщэ дэлъами, КIашэр абы и редактор нэхъыщхьэу зэрыщыта илъэситхум къриубыдэу бгырыс лъэпкъ куэдым я псэукIэр егъэфIэкIуэным, ахэр зыхэт кIыфIыгъэм къыхэшыным, я тхыдэр, IуэрыIуатэр зэху-эхьэсыным, джыным теухуа тхыгъэ куэд абы къытехуащ. Абыхэм я нэхъыбэм зытхам и цIэр щIэткъым, абы къыхэкIкIэ щIэныгъэлIхэм зэдэарэзыуэ ахэр КIашэм и IэдакъэщIэкIыу къалъытэ.
Япэрей газетым и лэжьыгъэр нэхъри ефIэкIуэн папщIэ, бгырыс лъэпкъ псоми я лIыкIуэхэр, я щIэныгъэлIхэр еш имыIэу а лэжьыгъэм абы хешэ, егъэгушхуэ, ядоIэпыкъу, ящIэн-ялэжьынхэмкIэ чэнджэщ ярет, я тхыгъэхэм холэжьыхь, ахэр къыдегъэкI. Бгырыс лъэпкъ ку-эдым я тхыдэм, я экономическэ щытыкIэм, щIэныгъэм, IуэрыIуатэм, хабзэм теухуауэ а зэман кIэщIым а газетым апхуэдизкIэ тхыгъэ гъэщIэгъуэнхэр къытехуащи, щIэныгъэлIхэм нобэр къыздэсым ахэр къагъэсэбэп, я дэIэпыкъуэгъущ.
Гимназием щыщIэса илъэсхэм КIашэ Адэлджэрий тхэн щIидзащ. Абы и тхыгъэ куэд дыщы-мыгъуазэу иджыри къонэ, абыхэм уазэрыщыгугъыжын щIагъуи щыIэу къыщIэкIынкъым. Ауэ лъэпкъ тхылъеджэхэм иджыкIэ нэIуасэ зызыхуащIа абы и тхыгъэ хьэлэмэтхэр щыхьэт тохъуэ гъащIэм куууэ щыгъуазэ, абы и щытыкIэ нэхъыщхьэхэр къэзыхутэф, художественнэ Iэзагъ нэс зыбгъэдэлъ, урыс литературэм и къулеягъхэм нэгъэсауэ фIыуэ щыгъуазэ, и тхыгъ-эхэми IэкIуэлъакIуэу ар къыщызыгъэсэбэпыф тхакIуэ гъуэзэджэу ар зэрыщытар. КъызыхэкIа и лъэпкъыр псэм хуэдэу зылъагъу, ар зыхэт кIыфIыгъэми, дэкъузэныгъэми, хабзэжь мыхъумыщIэ къыдэгъуэгурыкIуэхэми фIыуэ щыгъуазэ тхакIуэм и гур щIоуз кIэ зимыIэ на-сыпыншагъэхэр зи натIэ бгырыс гугъуехьакIуэхэм, абыхэм щIэгъэкъуэн, дэIэпыкъуэгъу зэ-рыхуэхъунми зэрылъэкIкIэ и ужь итщ, ауэ абы иджыкIэ къыхуэхутэркъым абыхэм ещIэн, я гъэкIуэдыкIэ хъунур. Адыгэ псэукIэм и щытыкIэм, ар егъэфIэкIуэным и хэкIыпIэхэм теухуа-уэ езыр гупсысэ зытетахэр Iэзагъышхуэ хэлъу тхакIуэм къыщигъэлъэгъуэжащ «Шэрджэсым и тхыгъэхэр», «Абрэджхэр», «Iуащхьэ щыгум» тхыгъэ гъуэзэджэхэм.
Адыгэ литературэм и тхыдэм и вагъуэщ, и тхакIуэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ зыщ КIашэ Адэлджэрий. И къалэм жанымкIэ псэемыблэжу ар хуэлэжьащ адэжь щIыналъэм, къызыхэкIа и лъэпкъым. ТхакIуэ гъуэзэджэм апхуэдэ къалэн ин зыхуищIа къыдалъхуахэми аращ ноби абы и цIэ лъапIэр я гум щIыщагъафIэр, лъэпкъ культурэм и тхыдэм и увыIэпIэ нэхъ лъагэр абы щIылъагъэсыр.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru

КъыддэIэпыкъу

Ахъшэр здэкIуэным теухуауэ…

Ныбжьэгъу лъапIэ!

Уи нэм щIэуэу щымыту зэрыдгъэувын дыхэтащ мы тIэкIур…

Дэ езым ди жагъуэщ икIи тфIэемыкIущ мыхуэдэ къызэрытеддзэр, ауэ нэгъуэщIу хъужкъым — ди сайтыр адэкIи лэжьэн папщIэ мазэм 383 руб. етын хуейщи — дыпэлъэщкъым.

Сайтыр зэгуэр сэбэп къыпхуэхъуам — сыт хуэдизу щытми уэри зыгуэркIэ зыкъытщIэгъакъуэ.

ЦIыхуу еплъар: 110

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: