ПсынщIэрыпсалъэ: Пхъэр сошэр – пхъыр сошхыр.
Псалъэжь: Ибэ бэшэчщ.
ГушыIэ: Махуэр ауэ кIуэдакъым.
Къуажыхь: Ди джэд хужь цIыкIу псыбафэщ. (Кхъуей)

Къаз-Джэрий СулътIан

(1807-1863)

Къаз-Джэрий СулътIанКъаз-Джэрий СулътIан Кубань областым щыщ къуажэм 1807 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар унагъуэ къулейщ, лъэпкъ цIэрыIуэщ, ауэ абы и адэр пасэу фIокIуэдри, ар и анэм и закъуэ ипIын хуей мэхъу. И ныбжькIэ щIалэ дыдэу ар щIагъэтIысхьэ Гумкъалэ (иджы зэреджэр Георгиевскщ -Хь. А.) дэта приходской училищэм бгырыс щIэблэщIэхэм папщIэ къыщызэрагъэпэща анэмэт еджапIэм. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ щIалэ акъылыфIэм ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрегъэхьэ, сыт и лъэныкъуэкIи къыдеджэхэм ефIэкIыу йоджэ. 1826 гъэм а еджапIэр къызэриухыу ар урысыдзэм къызэрыгуэкI сэлэту хохьэ, иужьыIуэкIэ урыс-къэжэр зауэм илъэситIым нэблагъэкIэ хэтщ, лIыгъэ зэрихьахэм къыхэкIкIэ лIыхъужь дамыгъэхэр къыхуагъэфащэ, япэ офицер чиныр къыфIащ.

Къаз-Джэрий С. 1830 гъэм Бытырбыху ягъакIуэ икIи абы къулыкъу щищIэу щIедзэ Кавказ-Бгырыс эскадрон ныкъуэм. Илъэс пщыкIузым нэблагъэкIэ ар Урысейм и щыхьэрым щопсэу, а зэманым къриубыдэуи абы щыгъуазэ зыхуещI урысыбзэм, урыс культурэм, литературэм, ныбжьэгъу къыхуохъу урыс тхакIуэ, усакIуэ куэд. Псом нэхърэ нэхъ ныбжьэгъуфIу абы къыхущIэкIыр урыс тхакIуэ А. Н. Муравьевщ, абы и фIыгъэкIи адыгэ щIалэр нэIуасэ хуохъу А. Пушкинрэ М. Лермонтоврэ.

Бытырбыху щыдэса илъэсхэм Къаз-Джэрий С. тхэн щIедзэ, япэ и тхыгъэхэри дунейм къытохьэ. Ахэр къыдэкIынымкIэ дэIэпыкъуэгъу абы нэхъ къыхуэхъуар А. С. Пушкинырщ. Адыгэ тхакIуэм япэ и тхыгъэр — «ХьэжытIэгъуей аузыр» — урыс усакIуэшхуэм 1836 гъэм къыдигъэкIыу зыщIидза и «Современник» журналым и япэ номерым тредзэ. А. Пушкиным, хуит ямыщIу а тхыгъэр зэрытридзэм щхьэкIэ, къэралыгъуэм и унафэщIхэм я нэхъ шынагъуэм, урыс жандармхэм я Iэтащхьэ Бенкендорф письмо гуащIэ къыхуитхыгъащ, и Iизыныншэу ар къызэрыдигъэкIам щхьэкIэ игъэкъуаншэу. Ауэ абы щхьэкIи къимыгъанэу «Современник» журналым и етIуанэ номерым урыс усакIуэм тредзэ бгырыс щIалэм и «Къэжэр гушыIэ» рассказыр.

Майор цIэр зыфIаща Къаз-Джэрий С. 184I гъэм Кавказым къагъэкIуэж икIи абы къулыкъу ищIэу щыщIедзэ Нижегородскэ драгун полк цIэрыIуэм. ИужькIэ урысыдзэм къулыкъу инхэр абы щызэрехьэ: ар къэзакъ полкым, бригадэ щхьэхуэхэм я командирщ, крепостым и унафэщIщ, генерал-майор цIэр къыфIащ.

ФIыуэ илъагъу и хэкум къэзыгъэзэжа, къыдалъхуахэр зыхэт дэкъузэныгъэ ткIийм щыгъуазэ зыхуэзыщI Къаз-Джэрий С. а илъэгъуахэр игу худэгъахуэркъым, псалъэмакъыншэуи къигъанэркъым. Кавказ корпус щхьэхуэм и унафэщI М. С. Воронцов абы письмо зыкъом хуетх, и лъэпкъым ишэч тхьэмыщкIагъэ мыухыжым и гъэкIуэдыкIэ хъунухэр къыщихутэу. Абыхэм я хэкIыпIэуи адыгэ тхакIуэм къигъэувыр Урыс-Кавказ зауэр икIэщIыпIэкIэ гъэувыIэнырщ, фIыкIэ, дахэкIэ зэгурыIуэнырщ, сатум зегъэужьынырщ, бгырыс лъэпкъхэм я псэукIэр егъэфIэкIуэ нырщ, абыхэм я деж щIэныгъэр щыпхыгъэкIынырщ, еджапIэхэр, тхылъ тедзапIэхэр къыщызэгъэпэщынырщ. А илъэсхэм къэхутэныгъэ-лэжьыгъэхэри абы ирегъэкIуэкI: адыгэ лъэпкъхэмрэ Кавказым щыпсэу къэзакъхэмрэ я тхыдэм теухуа лэжьыгъэхэр зэхуехьэс, археологическэ раскопкэхэр ирегъэкIуэкI, хэкум ит еджапIэхэм щеджэ бгырыс ныбжьыщIэхэм я еджэкIэм кIэлъоплъ, къыдалъхуахэм цIыхугъэншагъэ езыпэс дзэ унафэщIхэм япэщIэтщ, бэнэныгъэ абыхэм дрегъэкIуэкI. Адыл-Джэрийрэ Къуэдзокъуэ Лэкъумэнрэ ящIыгъуу ар мызэ-мытIэу Къэбэрдейм къэкIуащ, къыдалъхуахэм куэдрэ къащхьэщыжащ, Iуэху щхьэпэ зыбжанэ яхуищIащ. КъызыхэкIар мыгурыIуэгъуащэми, дунейм ехыжыным и пэ къихуэу адыгэ тхакIуэм чыристан диныр къищтэгъащ.

Къаз-Джэрий 1860 гъэхэм, и сымаджагъэм и зэранкIэ, къулыкъу пыухыкIа бгъэдэлъыжакъым, Кавказ корпус щхьэхуэм штатым и лейуэ хэт офицерхэм я бжыгъэм и цIэ къыщиIуа мыхъумэ. ИужьыIуэкIэ ар апрелым и 4-м 1863 гъэм дунейм йохыж, и къуажэм яшэжри абы щыщIалъхьэж.


Щыуагъэ гуэр къэбгъуэтам, чэм Iам, е нэгъуэщI гуэрхэри хэгъэхьэн хуейуэ къэплъытэм, хъыбар дыгъащIэ. Уэри уиIэм, къытхуегъэхь, е къыщыдгъуэтыфыныр къыджеIэ.

Уи цIэр:

E-mail:

*ТхакIуэм, усакIуэм, актерым е уэрэджыIакIуэм и цIэр:

*И гъащIэмрэ лэжьыгъэмрэ теухуауэ:

И сурэтыр:

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр: Къаз-Джэрий СулътIан

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 409

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: