Псалъэжь: Анэм и щIыхуэр зыми хуэпшынакъым.
ПсынщIэрыпсалъэ: Зазэ и зэзыр зэзэмызэ мэуз.
ГушыIэ: ПсынщIэу къэпщтэжар емыхуэха хуэдэщ.
Къуажыхь: ЩабэрыкIуэ мэз кIуэрей. (Iэжьэ)

Къэплъыхъуэр

Къардэн Хьэсэн

(1923)

Къардэн ХьэсэнКъардэн Хьэсэн 1923 гъэм мазаем и 23-м Шэджэм райо­ным хыхьэ Шэджэм Езанэм къыщалъхуащ. Абы и адэ Екъуб къуажэ гъукIэт, и анэ Лъостэ пшынэ еуэрт. Арщ­хьэ­кIэ, бын пIынри, унэм ис нэ­хъыжьхэм якIэлъып­лъын­ри, колхоз лэжьыгъэри зи пщэм дэлъ бзылъхугъэм абы гу­лъытэшхуэ зэры­хуимы­щIы­­­фым къыхэкIкIэ, а и зэ­фIэ­кIым хигъэхъуэну Iэмал иIа­къым.

Къардэн Хьэсэн къигъэщIам и зэхуэдитIыр ди лъэпкъ музыкэм зегъэужьыным щхьэузыхь хуищIащ. Ди музыкэм зы жанр гуэри иIэкъым абы и зэфIэкI химылъхьауэ.

Композиторыр зыхалъхуа гъащIэм, зыщыпсэу зэманым и уэрэджыIакIуэу зэрыщытыр и лэжьыгъэхэм IупщIу холъагъуэ. Къардэн Хьэсэн и произведенэхэр цIыхухэр зыгъэгуфIэщ, абыхэм я гъащIэр зыгъэдахэщ. Композиторым и дэтхэнэ музыкальнэ тхыгъэми мелодиер – музыкэм и гупсэу щытыр – зэрыщытепщэм къыхэкIыу, абы и IэрыкIхэр псом дежкIи гурыхь мэхъу. Къардэным и уэрэдхэр щыжамыIэ щIыпIэ ди республикэм щыбгъуэнынукъым, ди деж нэмыщIуи, Севернэ Кавказым щыцIэрыIуэщ. Композиторым и тхыгъэхэм я нэхъыбэр ди цIыхухэм я гущIэм къипсэлъыкI мурадхэм я гъунэгъуу зэрьщытым къыхэкIыу, Къардэным и произведенэхэр гъащIэ ныбжьэгъу хъуащ.

Хьэсэн художник насыпыфIэщ, сыту жыпIэмэ дэтхэнэ зы художникым дежкIэ насыпу щыIэм я нэхъ иныр, ар уи произведенэхэм цIыхухэр еджэн, еплъын, едэIуэнырщ, ахэр я гъашIэ гъуэгум къыщащтэу щытынырщ.

Композиторым и тхыгъэхэр сабэм иуэжауэ щыткъым, атIэ ахэр дунейм къызэрытехьэххэу гъащIэ ягъуэтри ди цIыхухэр ягъэдахэу, яIэту ядэщIыгъущ. Абы куэд дэмыкIыурэ художественнэ произведенэ гунэсхэр ди цIыхухэм тыгъэ яхуещI.

Къардэн Хьэсэн композиторым и гъуэгум теувэным ипэ къихуэу музыкэм и алыфхэм япэу щыгъуазэ зыхуещI Шэджэм Езанэм дэт курыт еджапIэм щыщеджа илъэсхэм. Ар жану хэтщ школым музыкэмкIэ иIэ кружокым. А илъэсхэм мурад ищIауэ щытащ музыкэм хуеджэну, ауэ Хэку зауэшхуэм щIедзэ, икIи щIалэщIэр абы макIуэ, ар иухыхукIи Iэщэ иIыгъыу зэуапIэм Iутщ.

I946 гъэм Къардэн Хьэсэн дзэм къыхокIыж. ЗыщIэхъуэпсу щыта IэщIагъэм хуеджэн папщIэ I947 гъэм Ленинград дэт консерваторием къыщызэIуаха студием щIотIысхьэ икIи уэрэд жыIэным къыдэкIуэу музыкэ зэхэлъхьэнми гу хуещI. Профессор, композитор цIэрыIуэ X. Кушнарев композицэмкIэ иригъэкIуэкI урокхэм кIуэуэ щIедзэ, композитор щIалэщIэ тхэн щIэзыдзэхэм я семинарым хэсщ, консультацэхэр композиторхэу Уствольская. Дагиров, Мурадели сымэ къаIех. Абыхэм гу къылъатэ Къардэн Хьэсэн композицэмкIэ гурыхуэу зэрыщытым, ар зэрытхэфынум. I948 гъэм абы деджэхэм Къардэным дегъэлъагъу и япэ уэрэдхэр, ахэр зэкIэ цIыхухэм я пащхьэм кърилъхьэн темыгушхуащэми. Ауэ Хьэсэн куэдрэ дызыпигъэплъакъым. I950 гъэм ди цIыхухэм япэу зэхах «Колхоз щIалэщIэм и уэрэдыр», «Пщыхьэщхьэ, си деж къыщIыхьэ» жыхуиIэ лирическэ уэрэдхэр. Абыхэм занщIэу къаIуатэ ди лъэпкъ музыкэм талант зиIэ цIэ къызэрыхэувэр.

I954 гъэм Къардэн Хьэсэн консерваториер къеух, симфоническэ теплъэгъуэ «Сыщалъхуа Хэку» жыхуиIэри хэту уэрэд зыбжанэ итхауэ.

Къардэн Хьэсэн ди профессиональнэ музыкэм къыхохьэ езым и уэрэдхэмкIэ. Макъамэ ящIилъхьэн папщIэ нэхъ къыхех КIыщокъуэ Алим, ЩоджэнцIыкIу Iэдэм, КIуащ БетIал сымэ я усэхэр. Композитор щIалэщIэм и япэ тхыгъэхэмкIэ усакIуэшхуэ КIыщокъуэ Алим творческэ ныбжьэгъугъэ хуиIэ мэхъу. А тIум ятх лирическэ уэрэд «Тхьэрыкъуэ пщэху» жыхуиIэу ди иджырей къэбэрдей уэрэдхэм я къежьапIэ хъуар. А уэрэдыр Iумахуэу ди уэрэд творчествэм хыхьащ. Абы и ужьым фIы куэд кърикIуащ. «Тхьэрыкъуэ пщэхум» и музыкэм ди цIыхухэм яжриIащ Къардэн Хьэсэн и творчествэр зэрынэхур.

Композиторым и творчествэм вокальнэ музыкэм увыпIэшхуэ щеубыд. Абы и уэрэдхэм я нэхъыбэр зытеухуар ди нобэрей махуэрщ, псом хуэмыдэу советскэ щIалэгъуалэрщ. Илъэс куэдкIэ цIэрыIуэу щытащ «Комсомолым дамэ тетщ» жыхуиIэ уэрэду ЩоджэнцIыкIу Iэдэм и псалъэхэр зыщIэльыр. Щалэгъуэм и макъыр щыIуащ композиторым и уэрэдхэм «ЩIалэгъуалэ фестивальнэ», «ЩIалэгъуалэ макъ», «Мамырыгъэм фыкъэтэдж» жыхуиIэхэм икIи нэгъуэщI куэдми.

Композиторым етх гуащIэдэкIым теухуа уэрэд дэгъуэхэу «Шофер ныбжьыщIэм и уэрэд», «Шыхъуэм и вагъуэ» жыхуиIэхэм хуэдэхэр. Къардэн Хьэсэн игукIэ игъафIэу щалъхуа щIыналъэм хуетх «Си Хэку», «Си дуней» жыхуиIэ уэрэдхэр Композиторым и уэрэд нэхъ поэтическэу щытхэм я нэхъыфI зыщ Кулиев Къайсын и псалъэхэр зыщIэлъ «Си къалэ» жыхуиIэ Налшык хузэхилъхьар. А уэрэдым и музыкэр гущIэм къопсэлъыкI.

ИлъэсипщIым щIигъукIэ дэнэ щIыпIэкIи ди деж щыжаIащ композиторым и лирическэ уэрэд хьэлэмэтхэу «Сызэхэх, си дахэ», «Дэхащэу бгырыс хъыджэбз», «Лъагъуныгъэ уэрэд» жыхуиIэхэр. Къардэным и лирическэ уэрэдхэр ауэ сытми лъагъуныгъэм хуэтэфэтелэу, теубзэрабзэу, купщIэншэу, мурадыншэу итхыркъым, атIэ ахэр лъагъуныгъэ нэхум, пэжым и пшыналъэу зэхелъхьэ.

Композиторым фIыщIэ бгъэдэлъщ лъэщу Iу, патриотизм лъагэ зыхэлъ уэрэдхэр ди лъэпкъ вокальнэ искусствэм иIэ зэрыхъуамкIи.

Илъэс зыбжанэ щIауэ ди деж щыжаIэ «Партым папщIэ уэрэдыр», псалъэр ЩоджэнцIыкIу Iэдэм ейщ. «Лениным папщIэ бгырысхэм уэрэд жаIэ» жыхуиIэр Къэбэрдей советскэ уэрэдхэм я нэхъыфI зыщ. АбыкIэ къызэIуахащ ди литературэмрэ искусствэмрэ я махуэхэу Москва, Ростов, Грознэм, Орджоникидзе, Винницэ, Майкоп, Черкесск щекIуэкIахэр.

Композиторым и творчествэм зиузэщIащ, лIыпIэ иуващ щэныкъуэ гъэхэм я кIэуххэмрэ 60 гъэхэм я илъэсхэмрэ. А гъэхэм дунейм къытохьэ Къардэным и кантатэхэу щы. Абы щыщу «Зэныбжьэгъугъэ нэху» жыхуиIэ кантатэр Москва Союзхэм я Колоннэ залым щагъэзэщIащ. Хьэсэн и композиторскэ зэфIэ-кIым хуабжьу зиузэщIащ. Советскэ властыр илъэс 50, Ленин иныр къызэралъхурэ илъэси I00 щрикъу махуэхэр щагъэлъапIэ лъэхъэнэхэм. Абы етх ораторие ин «МылIэжын Iэр икIи вождым теухуа уэрэдхэр.

Уэрэдхэр, романсхэр, балладэхэр, кантатэхэр, ораториехэр къыщIэкIащ композиторым и къалэмым. Абы ди вокальнэ музыкэм хилъхьам и нэхъ ин дыдэ зыщ Балэ Мухьэдин и гъусэу итха ди япэрей лъэпкъ оперэ «Мадинэр». Музыкальнэ искусствэм и жанр нэхъ гугъу дыдэм – оперэ тхыным – хунэсыным и пэ къихуэу композиторым куэд илэжьащ. Зэдэлэжьа композиторитIым къехъулIащ а оперэмкIэ ди музыкэм псалъэщIэхэр щыжаIэн. Къардэнымрэ Балэмрэ «Мадинэ» оперэм иIа ехъулIэныгъэхэм къыхэкIыу Россиепсо конкурс екIуэкIам япэ дипломыр къыщратащ.

Мы иужьрей илъэсхэм ди цIыхухэм ягу ирихьауэ дэнэкIи щыжаIэ Хьэсэн и «Ленэ дахэкIей», «Уи цIэр Мадинэ, хьэмэ Маринэ» лирическэ уэрэдхэр.

Къардэным и творчествэм увыпIэ хэха щаIыгъщ ди советскэ зауэлI лIыхъужьхэм Хэку зауэшхуэм и зэманым зэрахьа лIыгъэр къэзыIуатэ уэрэдхэу «Мэрыхъу щхьэдэхыпIэ»; «Зыщумыгъэгъупщэ, сэлэт» жыхуиIэхэм. А уэрэдхэр ди зауэлIхэм я щIыхь фэеплъ нэсщ.

ЗэрыжытIащи, Къардэн Хьэсэн ди музыкэм и жанр псоми холэжьыхь. Композиторым и симфоническэ произведенэхэм куэдкIэ къулей ящI ди симфоническэ музыкэр. «Сыщалъхуа си хэку» симфоническэ тхыгъэм иужькIэ зыр зым къыкIэлъыкIуэу дунейм къытохьэ симфоническэ оркестрым папщIэ увертюрэхэр, «Балъкъэр макъамэхэр» жыхуиIэ фантазиер, «Ныджэ насыпыфIэр», фортепианэмрэ оркестрымрэ папщIэ рапсодиеу щы, симфоническэ къафэхэр икIи нэгъуэщI зыбжани. Къардэным и музыкэр гурыщIэ нэхукIэ гъэнщIащ, ди народ музыкэм къыгуэхыпIэ имыIэу пыщIащ.

Мы иужьрей илъэситIым Къардэн Хьэсэн и къалэмым къыщIэкIащ Хэку зауэшхуэм теухуа «Зауэм и эпизод» жыхуиIэр, струннэ квартетым папщIэ итха етIуанэ квартетыр, уэрэд зыбжанэхэр, сабийхэм папщIэ музыкальнэ пьесэ «Мыщэм и къуэ Батыр», опереттэ «Молэныкъуэ» жыхуиIэхэр.

Композиторым и творчествэм темэ нэхъыщхьэу зы къыхош, ар советскэ цIыхум и гъащIэр, и лэжьыгъэр Iэтынырщ, гъэлъэпIэнырщ.

Композитор лэжьыгъэм и мызакъуэу Къардэныр общественно-музыкальнэ гъащIэми жыджэру хэтщ. Ар куэдрэ еджакIуэхэм, колхозхэтхэм, рабочэхэм яIуощIэ. Абыхэм я чэнджэщхэм йодаIуэ. Езым и опыт инымкIэ художественнэ самодеятельностым доIэпыкъу.

Къардэн Хьэсэн Iэзагъ зыхэлъ, творческэ лIыпIэ иува художникщ.

ХЬЭХЪУПАЩIЭ ХЬЭЖБЭЧЫР,

РСФСР-м искусствэмкIэ и заслуженнэ лэжьакIуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и

Композиторхэм я союзым и председатель.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 77

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: