Псалъэжь: Хабзэр адэжь щIэинщи, цIыхур зэман уэсийщ.
ПсынщIэрыпсалъэ: Шыбжииплъ, псы плъыжьыбзэ.
ГушыIэ: Тыншу упсэуныр Iейуэ гугъущ.
Къуажыхь: Небэ-къебэу джабэм дэкI. (Бабыщ)

Къэплъыхъуэр

Iумахуэ и дэшхуейхэр

Ди гъунэгъу Сэрэж дадэ хъыбар жебгъэIэжу убгъэдэсыныр куэд и уасэщ. Абы имыщIэр укIуэдыж, жыхуаIэм хуэдэщ.

Зы махуэ гуэрым «хъыбар гуэрхэр къезгъэIуэтэжынщ, езыри тIэкIу тезгъэунщ», жысIэри дадэм и деж секIуэкIауэ солъагъу: Сэрэж дэшхуей жыгыщIэ цIыкIуитI къыхитIыкIауэ хадэм къокIыж. ЗэрищIынумкIэ сыщеупщIым, жиIащ:

— Мо Iуащхьэ щыгум щыхэссэнущ, си фэеплъу къыфхуэнэн щхьэкIэ, — и Iэр ищIащ хьэблэ цIыкIум ди джэгупIэ IуащхьэжьымкIэ.

— Ар сыт щхьэкIэ? – згъэщIэгъуащ сэ.

— Мы дуней нэпцIыр къэзбгына нэужь, си щIалэ мы жыгитIыр си фэеплъу, махуэм и хуабэгъуэм абыхэм я жьауэм цIыхум зыщагъэпсэхуу, къапыкIэр яшхыу сэбэпу дунейм къытезнэнущ. ФIы щIэн хуейщ, си щIалэ, фIы зыщIэм и пщIэр зэи кIуэдыркъым.

Арати, абдеж игу къигъэкIыжри, дадэ мы хъыбарыр къысхуиIуэтэжащ.

Ижь-ижьыжу зэманыжь кIуам, IумахуэкIэ еджэу лIы губзыгъэ гуэр псэурт. Псыкъуий къитIын мурад ищIри, ар зы махуэ гуэрым губгъуэм дэкIащ. Псыкъуий къэтIыпIэр къыхихри белыпэ зыбжанэ нэхъ иримытIыхауэ, и белыр зыгуэрым жьэхэуащ. ЯтIэр тритхъурэ еплъмэ, пхъуантэшхуэ гуэрт. Пхъуантащхьэр трихрэ дэплъэмэ – дыщэрэ дыжьынрэ дэзу дэлъщ. А псом я гущIыIум тхылъымпIэ шыхьа телъыжщ. ТхылъымпIэр зэтригъэжрэ къеджэмэ, мыпхуэдэу итщ: «Мыр хэт къигъуэтми зэрыгуфIэнум шэч хэлъкъым. Ауэ ар насыпфIэ щыхъунур мыбы дэлъ фIыгъуэхэр тхьэмыщкIэхэм ятригъэкIуадэмэщ».

Тхыгъэр зи IэдакъэщIэкIыр хэтми тхьэм ищIэнщ, ауэ Iумахуэ нэпсейхэм, къузгъунхэм ящыщтэкъыми, хъугъуэфIыгъуэр зейуэ щытам и уэсятыр игъэзэщIащ. И выгум пхъуантэр дахэу иригъэзагъэщ, къуажэм къыдыхьэжри, хъугъуэфIыгъуэр къулейсызхэм, тхьэмыщкIэхэм яхуигуэшащ. Ар яфIэгъэщIэгъуэну зыгуэрхэри къеупщIырт: «Мы къомыр уэ къызыхуумыгъэнэжу щхьэ бгуэшрэ?» — жаIэрти. Iумахуи жэуап иритырт: «Мылъкур уэсэпсщ, къыщыкIуэри щыкIуэжынури пщIэнукъым. ХуэмыщIахэм сэбэп къахуэхъумэ, аращ абы мылъкуу сызэрыщыгугъыр».

Ауэ Iумахуэ абы и закъуэкIэ зэфIигъэкIакъым Iуэхур. Псыжь лъэныкъуэкIэ кIуэри дэшхуей защIэу выгу из жыгыщIэ къишащ, ахэр хъугъуэфIыгъуэр къыщигъуэта щIыпIэм гъуэгубгъум декIуэкIыу щыхисащ. Зэман дэкIри а жыгхэр къызэщIэрыуащ. ГъуэгурыкIуэхэм абыхэм я щIагъым зыщагъэпсэхурт, дэхэр хъуа нэужь, цIыхухэм къыпачурэ яшхырт, уеблэмэ щIымахуэм хуагъэтIылъырт. Илъэс IэджэкIэ итащ а жыгхэр. Гъужа нэужьи Iумахуэ и цIэр цIыхухэм ящыгъупщакъым. Дэшхуей щIагъым щIэсу щыхъуахъуэкIэ ар ягу къагъэкIыжырт. Щапхъэу псэ хьэлэл ягъэлъэгъуэнумэ, Iумахуэ и цIэр къраIуэрт.

— Аращ, си щIалэ, — жиIащ Сэрэж дадэ, — дунейм уехыжа нэужьи цIыхухэм ягу фIыкIэ укъагъэкIыжыну ухуеймэ, уи щхьэ закъуэм фIэкI нэгъуэщIым уемыгупсысу упсэу хъунукъым. Аращи, мы дунейм сишх щымыIэжу сехыж хъумэ, жысIэри, мы жыг цIыкIуитIыр хэссэну мурад сщIащ. Ди тхьэшхуэм солъэIу ахэр быдэу хигъакIэу, си ужь къинэхэм куэдрэ къахуэщхьэпэну.

А хъыбарым иужькIэ сэ дадэ жыгхэр дыхэссащ, ахэр хэкIэху псы хущIэскIэнуи къэзгъэгугъащ.

Тхыгъэ кIэщIхэр

Убзэныр къызыхэкIыр

ЦIыхур убзэу къалъхуркъым. Ар убзэ зыщIыр е и къарууншагъэрщ, е зэрыкъэрабгъэрщ, е зэрыщхьэхуещэрщ.

ПлъэкIитI

Зыр уафэм дэплъеймэ, илъагъур абы щызэрызехьэ пшэжьхэм я закъуэщ. Адрейм а пшэжьхэри елъагъу, ауэ ещIэ абыхэм я щIыIукIэ дыгъэр и къару псомкIи къызэрыщепсыр.

Шыпсыранэ

Гъатхэр къыщысым, адрей удзхэми хуэдэу, шыпсыранэри къэгъэгъат. Ауэ зыри абы хуеплъэкIыртэкъым.

«Удз гъэгъа псори цIыхухэм гуфIэу пач. АтIэ сэ щхьэ сыкъагъанэрэ? Сыт си лажьэ?» — жиIэрт абы, и щхьэ мыгъуагъэ хуихьыжу.

Абы ищIэртэкъым зэрышыпсыранэр.

Дэжей

Дэжейр жыгыщIэ цIыкIум ищIагъ къыщыхэкIат. Ар иджыри цIынэ дыдэт, зэфIэкIыншэт.

— КхъыIэ, зосшэкIыну хуит сыщI, — елъэIуащ дэжейр жыгым. – Сэ зыгуэрым зезмышэкIмэ, сыкIуэдыжынущ.

Жыг цIыкIум, дэжейр фIэгуэныхь хъури, «зыкъызэшэкI», — жиIащ. Иджы жыгыр плъагъужыххэркъым: дэжейм зэщIищтащ.

ЗэкIэрыкIыркъым

А тIур зэи зэкIэрыкIыркъым. Зыр здэщыIэм адрейри щыбгъуэтынущ. Зэныбжьэгъу пэжщ ахэр. Куэд щIауэ къызэдежьауэ къогъуэгурыкIуэ Узотрэ Къызэтрэ. Зыгуэрым и Iуэху мыщIагъуэмэ, Узот занщIэу нос, доIэпыкъу. Ар хуабжьу хьэтырыфIэщ. ЛъэкI псори ищIэнущ Къызэт щхьэкIэ. Къызэти ар игъэщIэхъуркъым. Абы фIыуэ ещIэ, Узот щымыIэмэ, езы Къызэти зэрыщымыIэнур.

Зыщытхъун хуейр

Номин гуэрым иIэт зи шэгъуэ хъуа пхъуитI. Зэгуэрым абыхэм псэлъыхъу зыбжанэ къахуэкIуат. Номиныр и зы пхъум хуабжьу щытхъурт: абы нэхърэ нэхъыфI, нэхъ дахэ щымыIэу жиIэрт. Адрейр къыфIэIуэхутэкъым. Ар игъэщIэгъуащ номиным и цIыхугъэ гуэрым икIи абы бгъэдыхьэри щэхуу еупщIащ: «Уа, мыр дауэ? Мо уипхъу нэхъ дахэм ущымытхъуу, мыдрейм щытхъупсыр къыбогъэжэх…»

Абы дежкIэ зригъэзэкIри номиным жиIащ: «Уей, зи уз кIуэдын! Дахэр псоми ялъагъу, ар ямышэнкIэ сышынэркъым. Мыдахэр, ущытхъууи пхуашарэт».

Дапщэ?

Дыгъужьыр жэщкIэ чэтым куэдрэ къытеуэрт, я нэхъыбэми, плъырхэри хьэхэри зэрыкIэрыщIам хуэдэу, мэл яфIихьырти кIуэжырт. Ауэ, зэрыжаIэщи, бгъэр куэдрэ уэмэ – и дамэр мэкъутэ. Ар дыдэр къыщыщIащ щхъуэжьми: мэлыхъуэхэм яубыдри пхъэ хъарым ирадзащ.

Игу тригъэзэгъэн мурад иIэу, Дыгъужьым зыгуэр бгъэдыхьауэ йоупщI: «И-и-и, джаурыжь, пшхын иджыри мэл?!» — «Дапщэ?» — жиIащ Дыгъужьым.

Джэджьейм и щыуагъэр

Джэджьейм, джэдыкIэм къипща къудейщи, джэдыкIампIэр ауан ещI: «Уа, феплъыт мыбы – нэщIыбзэщ, зы сэбэп игъащIэкIэ иIэнукъым!»

Ар щызэхихым, джэдкъуртым жиIащ: «Е, делэ цIыкIу, апхуэдэу щхьэ жыпIэрэ? А джэдыкIампIэм уилъу укъэхъуащ уэ. Аращ, дунейм укъытехьэху, узыхъумар. Зэи ар зыщумыгъэгъупщэ».

Шыд-унафэщI

Шыдыр гъуэгубгъум ягъэуват, блэкIхэр ибжыну къалэн щащIри. Зыкъомрэ ибжащ, нэгъуэщI Iуэху зэримыхуэу. ИтIанэ блэкIхэм ятекIиеу, унафэ яхуищIу щIидзащ. «Нэхъ псынщIэу фыкIуэ! ИжьырабгъумкIэ вгъазэ! СэмэгурабгъумкIэ дэвдзых!»

Апхуэдэурэ шыдыр унафэщI хъуащ. Ауэ аратэкъым гъэщIэгъуэныр, атIэ псори абы зэредаIуэрат. Зыри пэувыртэкъым, ар уэ уи Iуэхукъым, жиIэу. Псори есат нэхъ ину кIийм едаIуэу.

Къагъырмэс Борис.

Бейм и къуэ

Абхъаз хъыбарыжь

ЩыIащ-псэуащ зы беижь гуэр. Абы зы къуэ закъуэ иIэт. Махуэ къэс беижьым и щIалэм ахъшэ иритт, мыдрейми абыкIэ и ныбжьэгъу къомыр игъэхьэщIэрт, ныбжьэгъухэми абы пэкIуэу щIалэм щытхъупсыр кърагъэжэхт. Апхуэдэу зыкъомрэ екIуэкIащ. ЛIыжьыр и къуэм зэпымычу елъэIурт а делагъэр къигъэнэну. Ауэрэ лIыжьыр къулейсызи кхъахэ дыди щыхъум, и къуэм уэсят къыхуищIащ:

— Сэ солIэ, си щIалэ. СылIа нэужькIэ, уэ уи Iуэхур гугъу дыдэ хъунущ, ауэ апхуэдиз зэбгъэшха уи ныбжьэгъухэр къыбдэIэпыкъуным ущымыгугъ. Пхуэмышэчыжыххэ хъурэ зыбукIыжыну уигу къихьэмэ, а ущыжейм къыбгъэдэт пэш цIыкIум щIыхьэ. ЩIыхьи, бгыкъум къелэлэх кIапсэм зыфIэдзэж.

ЛIыжьыр куэд дэмыкIыу лIащ.

ЩIалэм и адэм къыщIэна тIэкIури щIэх дыдэу къыIэщIэухэри, ищIэнур имыщIэу къэнащ. Зэгуэрым мэжалIэм сихьыпэнущ мыпхуэдэурэ жиIэщ, щIыхуэ тIэкIу къезытын ерагъкIэ къилъыхъуэри, жэм бзэгу къищэхуащ. Бзэгур иIыгъыу бэзэрым къыздикIыжым, абы къыхуэзащ иригъафэу-иригъашхэу щыта ныбжьэгъухэр. Бзэгу иIыгъыр щалъагъум, абыхэм щIалэр ауан къащIу щIадзащ. Арати, мо щIалэ укIытам иIыгъ бзэгур мывэм трилъхьащ. Абы ежьэу щыса хуэдэ, хьэ гуэр къыкъуэжщ, бзэгур къипхъуатэри, — макIуэ-мэлъей, — ирихьэжьэри ежьэжащ.

ЩIалэр унэм къэкIуэжащ, зиукIыжын мурадыр иIэу. Апхуэдэу Iуэхум зыкъыщридзэкIым, абы зэуэ игу къэкIыжащ адэм къыжриIауэ щытар. Пэш цIыкIум и бжэр ерагъкIэ Iуихщ, щIыхьэри, щIалэм къигъуэтащ и адэм жыхуиIа кIапсэр. Шэнтым теувэщ, кIапсэр щылъэфыгъуэ ищIщ, и щхьэр ирилъхьэщ, шэнтыр щIиудыжри… АрщхьэкIэ – тобэ! – мо кIапсэ кIапэр зэпхам хуэзэу унащхьэр къыщIэщIыкIщ, унэкум щIалэр къихуэри…дыщэ ахъшэхэр зэщIэжьыуэу къытелъалъэу хуежьащ. Дэплъеймэ, — унащхьэм гъуанэ гуэр иIэт, а гъуанэми дыщэ ахъшэ къомыр къилъэлът.

КъыщыщIа псор зэпишэчщ, ибг щIикъузэри, щIалэм екIуу псэууэ щIидзащ.

Зэгуэрым уэрамым ирикIуэу ар хуэзащ и ныбжьэгъухэм. ЩIалэр зэщыхуэпыкIауэ щалъагъум, модрейхэр гуфIэжу къыбгъэдэлъадэри, къауфэфыхьу щIадзащ. Мыдрейми, ахэр зыхуейр ищIэрти, къригъэблэгъащ и деж. ГуфIэжу щызэхэтIысхьэм, абыхэм къалъэгъуащ Iэнэм тет шынакъ закъуэр. Бейм и къуэм шынакъыр зыбгъэдигъэкIуатэри, шхэуэ щIидзащ. Къэхъуар ямыщIэу къыщеплъым, щIалэм мыпхуэдэу яжриIащ абыхэм:

— Бейуэ, си Iэгур си Iэнэу хьэлэлу сыщыщытам сэр хуэдэ щымыIэу жыфIэу екIуэкIащ фэ, ауэ си Iуэхур икIэ щыхъуам, сыкъивдзэжакъым. Иджы къулей сыхъужати, аргуэру мисыр, фыкъысхуохъуахъуэ. Хьэуэ, тIасэ! – нэгъуэщI делэ къэфлъыхъуэ, иджы сэ ныбжьэгъу сыфхуэхъужынукъым.

 

Иджыри уеплъакъым: НафIэдз Мухьэмэд

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: НафIэдз Мухьэмэд, Прозэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 459

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: