ПсынщIэрыпсалъэ: Бадэ бадзэ къеубыд, Бадэ бадзэм иреуд.
Псалъэжь: Дыгъэ нэпс нэхърэ – анэ бгъафэ.
ГушыIэ: Сэ жысIахэр си Iуэхужщ, ауэ уэ зыхэпхар сщIэкъым…
Къуажыхь: Ди пщIантIэм хъэжыгъэ дэзщ. (Уэс)

Щыуагъэ

Пшапэр фIыуэ зэхэуат. Бжьыхьэпэ жьы щIыIэр къыкъуэурт. Уафэм, пшэ губжьахэр щызэхуэсурэ, дунейр кIыфIыгъэм зыIэщIилъхьэрт. Хуэмурэ жьыбгъэм зыкъешэщI, уэшхми зимыIэжьэу кърегъажьэ, игъэпIийуэрэ и нэщхъыр.

Сэ а псом щхьэгъубжэмкIэ сакIэлъоплъ. ЕтIуанэ къатым сыкъыздеплъыхым пщIантIэ хуитышхуэр солъагъу. Ар нэщIщ. Жьы хьэщхьэрыIуэмрэ уэшх къарумрэщ щыхьэщIэр. Сыту куэдым захъуэжа?! Слъагъур згъэщIагъуэу зызоплъыхь. ИтIани си гур сIэщIэкIыурэ си щхьэгъусэм и деж сфIокIуэ. Закъуэныгъэр хьэлъэщ, къызгурыIуащ сэ ар куэд щIауэ. Арауи къыщIэкIынщ, дэ тIур дыщызэпэжыжьэм гугъу  сыщIехьыр. Си гупсысэр псэм хэпщIэжурэ, сеукI. Ар зэрызмылъагъурэ махуэ етIаунэ мэхъу. Зы унагъуэ дызэрыхъурэ апхуэдэ зэи къэхъуакъым.

Схуэшэчыжыркъым, уи макъ зэхэзгъэх! – мэлъаIуэ си псэр. – Сыт хуэдэу сэ узгъэгуфIэнут!

Нобэ къэсщIащ, си гъащIэм нэхъыфIу щыслъагъум и хъуэпсапIэр IэмыщIэм зэман кIэщIкIэ зэрислъхьэфынур. Сыхуейщ ар дахэу, гум къинэжын хуэдэу жесIэну. Сыздэщысым, сызэшми, зэи мащIэу сыкъогуфIэ: ярэби, сыту мы гъащIэр хьэлэмэтыщэу зэхэджа! БгъэщIэгъуэнуми, псалъэ пхуримыкъун. ЦIыхур щытхъэжу бэлыхьыр ишэчурэ, зимыIыгъыжыфу джалэу къыщымытэджыжи къохъу. Хэти и лажьэ ар? Къэзыухъуреихьхэра? Е езым и дуней тетыкIэ къыхихыра? Хьэмэрэ, дыкъэзыгъэщIам, натIэм къыритхэрэ? Зыми ищIэркъым ар, псом япэ ситу сэри сщIэркъым.

Унэ хуитышхуэ сызыщIэсыр си адэм ищIащ, бэлыхьыр телъу. Иджы щогуфIыкIыж. Жьы хъугъуэр нэхъ IэфI щыхъун, фIыуэ илъагъухэр зыми щымыщIэн папщIэ и къаруми, зэманми щымысхьу зритырт  лэжьыгъэм. Гу быдэу, псэ быдэу, хьэлкIэ ткIийуэ  яцIыхурт куэдым, ауэ сэрат зыщIэр абы и щабагъэр здынэсыр. Бэлыхь зыхэтыр къызэрехьэлъэкIыр къызэрыуимыгъэщIэным пылът. Сэ и нитIым сыщIэплъамэ,  слъагъурт и гугъуехьыр, зыри тыншу къызэремыхъулIэр. СфIэфIу схужыIэнукъым и хьэл гугъущэри, мащIэ дыдэщ щынэщхъыфIэр, и бзэ IэфIыр зэригъэпщкIури гуапэкъым. Ауэ, адэр адэщ, фIыуэ солъагъу! Къызбгъэдилъхьа, къызита псори согъэлъапIэ. Илъэс пщыкIубл сыхъухукIэ зэгъусэу мы унэ дыдэм дыщыпсэуащ. АдэкIэ седжэну къалащхьэмкIэ сыIэпхъуэжащ. Дауэ щымытами, унагъуэншэу, псэкIэ си закъуэу къысщыхъурт сэ. Ар къызыхэкIым куэдрэ сегусысырт, ауэ  къысхуэщIэртэкъым. ГъащIэм сигъэлъэгъуащ!..

ИлъэсиплIым сихьа къудейт, си анэр уз Iейм щысIэщIихам. НэхъыфI дыдэу слъагъу, нэхъ си гъунэгъу, нэхъ гу къабзэ, щабэ уафэми щIылъэми щумыгъуэтынт. Ари дунейм тетыжтэкъым. Нэ фIыцIит, налмэсым хуэдэу къицIыщхъукIыу щытар, щхьэц гъуафэ захуабзэ сыт щыгъуи  теухуэныкIар псом хуэмыдэу гум къинащ. Iупэ балиифэр щыгуфIэм, нитIри дэгуфIэрт. И теплъэр къыслъысыжащ сэри. Ар дапщэщи Iэдэбт. ЖиIэми ищIэми пщIэ ин щимыIэ къэхъуртэкъым. И гупсысэр ягъэлъапIэу, чэнджэщакIуэ къекIуалIэрт благъэхэри, гъунэгъухэри, ныбжьэгъухэри. Си адэмрэ анэмрэ я зэхущытыкIэм куэд щIэхъуэпст. Нэмыс зэхуащIымрэ гухэхъуэ ин зэхуаIэмрэ щIэи гъуни яIэтэкъым. Зэи зэхэсхакъым а тIум щэныншагъэ гуэр зэжраIауэ. Гум гуапагъэ, щабагъэ кърихыр хъуэпсэгъуэт.  Иджыри къэс, фIыуэ сымыцIыхужми, и Iэ щабэмкIэ къыстелъэщIыхьу, си гъащIэм и гугъухэр сщхьэщихыу къысщохъу. Таурыхъ къыщысхуеджэу щытахэр сщымыгъупщэу къысхуэнащ. Уэрэд гумащIагъэ зыхэлъхэри сощIэж. Сохъуапсэ, сэри си бынхэм яжесIэну ардыдэхэр.

Адэр лажьэу, анэр зэпымычу си гъусэу сесат. Ауэ махуэ гуэрым ар сымаджэу нэху къекIащ… Иджы сэ абы махуэ псом сытелъэщIыхьу сыбгъэдэст. Нэхъ Iей къыщыхъум сыбгъэдагъэхьэжатэкъым. Сыгът, сыкIийт, ауэ гъунэгъу сыхуэхъуу ядакъым.

СощIэж, щIымахуэу уэс къесым сеплъу щхьэгъубжэм сыздыкIэрысым, си адэр къызбгъэдыхьащ. И куэщIым сригъэтIысхьэри, къызжиIащ  ди закъуэу дыкъэнауэ. Сабийм, къэхъуа псор сэ зэуэ къызгурыIуакъым. Куэд мыщIэу, си пэш цIыкIум благъэ фызхэр щIэз къэхъури, къызэдэхащIэу, къыстелъэщIыхьу щIадзащ – сафIэгуэныхьт. Ахэращ къызгурызыгъэIуар, си анэр мы дунейм зэрытемытыжыр. Алыхьым и ахърэт тыншыпIэм ириджэжауэ, уафэ гъунапкъэншэр и унэт. Сэ къысщыхъуащ ар гъуэгу кIыхь теувауэ, губгъуэ удз гъэгъа дахэхэр изу зэрытым зыщигъэпсэхуу, уэшх щабэр къытешхэрэ дыгъэм и нурми зыщигъэфIэжу, Алыхьым и лIыкIуэхэм ядэшхэу. Куэд мыщIэу къигъэзэжу, сэ псори къысхуиIуэтэжыну сыщыгугъырт.

Узым бэлыхь тригъэлъар слъэгъуати, абыи щымысымэджарэт жысIэу сыщIэлъэIурт. Сыхуэзэшми сыгътэкъым, уэшх щабэм нэпсхэр хыхьэм и щIыфэр узынкIэ хъунути.

Си адэри нэщхъейт. И лэжьыгъэм, лэжьапIэм заритыжыпэу, сымылъагъужыххэн си гугъат. АрщхьэкIэ унэм щIэсырей, и сабийм тегузэвыхь хъуащ.

«ЦIыху фIыуэ плъагъур уи лъагъуныгъэм зы махуэ къэмынэу щыбгъэтхъэн хуейщ. Ауэ ар къыщыдгурыIуэр а фIыуэ тлъагъур къэгъазэ имыIэу щытфIэкIуэдыращ. Пщэдеи махуэщ жыпIэу, уи унагъуи, уи благъи, уи унагъуи нобэ хуэпщIэфыни, игу фIы зэрыпщIын псалъэ IэфI жепIэнуи къыумыгъанэ! Зы тэлайкIэ псори къокъутэжыф. ЖумыIа, умыщIахэм щхьэкIэ ущIегъуэжынщ!» – къызжиIэрт абы, икIи Iейуэ си гум хыхьэ псалъэхэт ахэр. Гупсысэшхуэ яхэлъу къысщыхъурт.

Зыдгъэпсэхуу, ди нэгу зедгъэужьу  си адэмрэ сэрэ къыщыткIухьхэр хуабжьу сфIэфIт. Си Iэр быдэу иIыгът, сыIэщIахынкIэ шынэ хуэдэ. Зэи сыкъигъанэу, япэхэм хуэдэу, гъуэгу кIыхьхэм теувэтэркъым. Къызэмыгупсысауэ, сэ здэкIуэр къызжимыIауэ лъэбакъуэ ичтэкъым. Ауэ, мо анэншэу къэхъу хъыджэбзым, хьэлкIэ зыкъезгъащIэу щIэздзащ. Псори къызэрысхуэгъунур сщIэрти,  сыкъиинт, сызэрант. СлъэкI къэзмыгъанэу цIыху цIыкIур зэгуэзгъэпт. Арат сабий гъэфIа, жыIэмыдаIуэ жыхуаIэжри. Псоми са фIэгуэныхь хъути, «хьэуэ» псалъэ зэхызагъэхтэкъым. Ауэ, зэм жыIэдаIуэу щэху сыхъут, зэми псынщIащэт си Iуэхур. Мазэм срагъэщхьт: и лъэныкъуэр фIыцIэщ, адрейр нэхущ. Ауэ а мазэм хуэмыдэу сэ си Iейр згъэпIиифт. СыкъэувыIэртэкъым а сэ жысIа дыдэр кIуэцIырызгъэкIыху.

— Уи Iейм дытекIуэн хуейщ! – жиIэрт си адэшхуэм.

— ФхузэфIэкIыну фыкъигъэгугъэмэ, феплъ! – пэздзыжт, гъэсэныгъэр зэрысхуримыкъур нэхъри згъэлъагъуэу.

— Сыту ужыIэмыдэIуащэ! Уэ цIыкIунитIэм цIыхушхуитI пхэтщ – нэхурэ, кIыфIрэ. Хъыджэбзышхуэ ухъумэ, къэтщIэнщ а тIум нэхъ къарур!

Апхуэдэхэм анэр гум къагъэкIт. Сыхуэныкъуэт абы и бзэ IэфIым, Iэ щабэм. ГъащIэм къыщыслъысын хуейуэ, къэслъытэжу сIэщIихар куэд хъурт. АбыкIэ сызэрымыарэзыр сымыувыIэу згъэлъагъуэрт.

СщIэжкъым дауэ хъуами, хэт къигупсысами, ауэ илъэсибгъум сыщынэсым, си адэм унагъуэ етIуанэ зэрегъэпэщ. Си анэм и фэеплъым уобакъуэ, жесIэрт, ар хуэзмыдэу. Сыт сымыщIами, хъуакъым. Къишэжащ.

Зы джаур шыр хуэзэн фIэкIа умыщIэу, къыщIыхьэрт нысащIэр унэм. Пэжыр жысIэнщи, сыпэплъэрт сэ абы, «сыт кIэщIэсщIыхьын?!» – жысIэу. Ауэ и нитI гуапагъэр щыкуэдыр щыслъэгъуам, абы и хуабэр щызэхэсщIам, сыкъэгуфIэжат, щIэпхъаджагъэхэри гум ихужат.

СщIэкъым сыт щхьэкIэми, ауэ анэр абы зыгуэркIэ къызигъэщIэжырт. ТеплъэкIэ, мащIэми, бгъэдыхьэрт. Шхын IэфIхэр сигъэшхыу, щыгъын дахэхэр къысщитIагъэу хъуат. Зэи сыщыгъупщэртэкъым. «Си пхъу цIыкIу!» — къызжиIэу сыкъришэкIт. Адыгэ хабзэм, адыгэ хъыджэбзым хэлъын хуей хьэлщэн дахэхэр езым хэлъти, сэри къысхилъхьэрт, сигъасэрт. Сызыхуей сыщимыгъащIэу къызбгъэдилъхьэрт. Си шыпхъум хуэдэу фIыуэ слъэгъуат сэ ар. Езыр ехъуапсэрт, «мамэ» зэи схузэфIэмыкIынур жесIэну. И цIэр Залинэти, арат, и жагъуэ хъуми,  сызэреджэр.

Ди унагъуэщIэр илъэсищ щыхъум, хэхъуэ диIащ. Си,  дэлъху цIыкIур зэрыслъагъуу, сыщыгуфIыкIащ! СфIэфI Iейуэ тезгъэут, гущэм хэлъмэ уэрэдхэр жесIэурэ згъэжейт, сепсалъэрт. Сэ къысщыхъурт абы зы къамынэу къыгурыIуэу.

И анэми и адэми гу щахуэртэкъым. Зэи слъэгъуакъым си адэм апхуэдиз гуфIэгъуэ зэрихьэу. Зэрыдэджэгур щызэхэсхым,  сыкъэгумащIэрт, сехъуапсэми къыщымынэжу, сефыгъуэрт. «ФIыуэ сыкъамылъэгъужу ра?!» — сыгъырт, пшапэкIэрэ пэш кIыфIым сыщIыхьэрти. Сэ апхуэдэу къысхущытатэкъым…

Зэман тIэкIу дэкIауэ, гу лъыстащ а щыр езыхэр зэхурикъужу. Лей сыкъэхъуат. Аращ, школыр къыщызухам, мы нэхъ гъунэгъуу щыIэхэр къэзгъанэу къалащхьэм дэт къарал еджапIэр къыщIыхэсхар.

Сыщыуэми, къысщыхъурт си закъуэу. Псэри гури гугъу ехьырт. Садэпсэужыфынутэкъым. Си жагъуи къамыщIу, я жагъуи сымыщIу ар нэхъ къэсщтащ, иджыри къэс фIыуэ дяку дэлъа псор  сымыгъэкIуэду.

Си адэм и фIыгъэкIэ гугъущи семыхьу сыщIэтIысхьащ еджапIэм. Сыщежьэну махуэри псынщIэу къэсат. Зэи къэзмыгъэзэжын хуэдэ, ныбжьэгъухэм сэлам гуапэ есхыжащ. ФIыуи зыхуэзгъэхьэзыращ сызэрежьэнум. Иужьрей дыдэ жэщым  унагъуэр зэуэ пщыхьэщхьашхэ дытIысыжат. Залинэ шхыныгъуэ сфIэфIхэмкIэ сигъэфIащ. Псори дыщэхут, дынэщхъейт. Iэнэм псалъэр щымащIэт.  ЖытIэIами, япэрейхэм хуэдэтэкъым. Абдежщ къыщызгурыIуар, сэ сыту къысщыхъуми, фIыуэ сыкъызэралъагъур.  Псом хуэмыдэу, адэм къехьэлъэкIт сызэрежьэр. И гур фIы сщIын си гугъэуи жесIащ:

— Умыгузавэ сэ щхьэкIэ! Еджэныр сухмэ, къэзгъэзэжынщ.

— Абы сыщогугъ, Дахэлинэ, уэ къыхэпхам сыпэщIэуэнкъым. Зэи уи гум иумыгъэху, сэ фIыуэ узолъагъур, иджии сыныпхуэзэшынущ. Къатхэ, къэпсалъэ зы пщыхьэщхьэ къэмынэу, зыгъэпсэхугъуэхэм къэкIуэж, уи унэри умыгъэгъуащэ!

И псалъэхэм си гур къызыфIагъэнэжат. Нэпсхэр скъузу гъуэгу сытеуващ…

Къалащхьэм сынэсащ. Си адэм и ныбжьэгъухэм я фIыгъэкIэ тынш дыдэу псэун, еджэн щIэздзащ.

Махуэ гуэрым, адыгэ щIалэ дэгъуэ къызоцIыху. Абы и цIэр Тимурт. Япэу сыщыIуплъам, зэуэ сыдахьэхат и нэ нащхъуитI губзыгъэгъэр къызыщIиххэм. Езыр лъагэт, къамылыфэт, зэIэщIэлът. Къару куэд зэрыхэлъым гу лъыстащ занщIэу. Гупсысэурэ псалъэрт. ЖимыIапхъэ жиIэртэкъым, гъэсат. Егъэлеяуи цIыху пэжт. Ари сэ схуэдэу еджакIуэт. Сэ илъэсищ къысхуэнамэ, абы зыт. Дэ тIур зэныбжьэгъу, зэдэIэпыкъуэгъу дэзыхуэхъуащ. ТIури Къабэрдейм дыщыщт, сэ къуажэм, ар — къалэм. Зэман диIэху дызыхуэзэрт. Хуэмурэ ныбжьэгъугъэм и пIэкIэ лъагъуныгъэ хуабэ ди зэхуаку къыдыхьащ. Илъэсыр псынщIащэу кIуэрт.  Тимур адэжь щIыналъэм игъэзэжын хуей хъуащ.

ЗысхуэмыIыгъыу сыгъырт а махуэм. ФIыуэ слъагъур сфIэкIуэдынкIэ, ди гурыщIэхэр зэпкъырылъэлъыжынкIэ сышынэрт. ИлъэситкIэ ди зэхуаку дэлъын гъуэгум сегупсысыфтэкъым.

— Дахэлинэ, си нэфIыцIэ цIыкIу! Си лъагъуныгъэр гъуэгу кIыхьми, зэманми темыкIуэфыну къыщIыпщыхъур сыт? – зыкъысхуигъэгусэрт абы.

Дызыхуэзэшу дыпсэуами, зэрыжиIауи, лъагъуныгъэр текIуащ. ИлъэситIыр псынщIэу кIуэри, къэзгъэзэжащ сэри. А махуэ дыдэми си адэмрэ Тимуррэ зэрыцIыхуащ.

Тимур хьэлщэн дахэ куэд хэлът, удихьэхыфт. Абы и псэлъэкIэр зэпсалъэм елъытат. Сэрамэ щабэт, гуфIэрейт, и лэжьэгъумэ, нэхъ ткIийт. Си адэм щыбгъэдэтым зэпIэзэрыту зиIыгът. ПсынщIэ дыдэуи ныбжьэгъу зэхуэхъуат а тIур.

Къыхэсха щIалэри, адэм къысхуигъэфэщащ. Куэд мыщIэу, нысащIэм и фащэ хужьыбзэр сщыгъыу фIыуэ слъагъум и унэ сыщIашащ. А махуэм дызыгурыIуат, зэи тхулъэкIмэ, гъуэгу кIыхьи, псалъэ леи  ди зэхуаку къыдэдмыгъыхьэну, тIуми ди бэлыхьти.

Илъэс тIощIрэ щы сыщыхъу махуэм щхьэгъусэм саугъэт папщIэу, зыгъэпсэхуакIуэ сишащ. Зэи сщымыгъупщэну гум къинащ а махуэ дахэхэр. Сыту сынасыпыфIыщэт! КхъухьлъатэмкIэ уафэгум дитт. Укъеплъыхмэ, ди унэшхуэхэр цIыкIунитIэу фIэкIа плъагъутэкъым. Ар сфIэгъэщIэгъуэнт. Мы дунейм зэрытетым зы хэзмыщIыкIыххэу куэд сигъэлъэгъуащ, зэман кIэщIкIэ…

Псы Iуфэм дыIусу, ди гурыщIэхэм дыщытепсэлъыхьырт. Абы япэу щызэхызигъэхащ сабий цIыкIухэм зэрехъуапсэр. СыщыгуфIыкIащ, сэри си хъуэпсапIэти. Ди унагъуэ цIыкIур нэхъ ин хъуну дыхуейт щIэхыу.

Псом хуэмыдэу сфIэфIащ мазэм и нурым жэщыр къызэригъэнэхур. Сэ кхъухьым и дэкIуеипIэм Iут гъущI хужьышхуэм зыкIэрызгъэщIауэ сыдэплъейрт уафэмкIэ. Абы вагъуэ зэщIэцIууэхэр изт. Псы макъым уэрэд щабэ къызжиIэрт. Си щхьэгъусэри гъунэгъуу къызбгъэдэтт…

Пщэдджыжь къэс зэгъусэу къэткIухьт, махуэкIэ зыдгъэпсэхут: дыгъэм зыхуэдгъафIэрт, дыджэгут, дыуэршэрт. ПщыхьэщхьэкIэ  къафэхэм дыхэтт. СыщIэхъуэпст апхуэдэу ди гъащIэ псори тхьыну: дэ тIур дызэгъусэу дызэгурыIуэрэ дызэдэIуэжу, нэсыпыфIэу. Зэи къысщыхъут, а псор зи нэгу щIэкIыр сэрмырауэ. Сэрами, сыжей къудейуэ. Сыкъэушым, пщыхьэпIэ дэгъуэм иухыну. «Ялыхь сыжеймэ, зэи сыкъыумыгъэушыж. Къэхъупэмэ иджыри сыгъатхъэ уи Iэ жьэгум сыщIэсу!» — сыщIэлъэIут сэ.

Тхъэгъуэ махуэхэр телъыджэрт! Дэ, псым дыхэсу дыкIэлъыплът бдзэжьей псынщIэу есхэм. Бзу цIыкIухэм я уэрэд жьгъырухэмкIэ дыкъэушт. ЩIакхъуэ щыкъуей Iэгум из сщIыти, ахэр згъашхэрт…

Ауэри, ди зыгъэпсэхугъуэр еух. АпхуэдизкIэ псори гум къинэжу екIуэкIати, етIуанэ гъуэгу мыр дыдэм, ди сабий ди гъусэу дыкъэкIуэну гухэлъ диIэ хъуат. Ар къыдэхъулIэн папщIэ, жьгъей Iэбжьыгу псым хэспхъащ. Пшахъуэ тIэкIуи къэлътмакъ цIыкIум зэрискIутэр щилъэгъум, Тимур щIэупщIат:

— Сыту пщIыну пшахъуэр? Къабэрдейм илъым уримыкъункIэ ушынура?

— Дауэ къэпщIа? Ди зыгъэпсэхугъуэ тхьэмэхуитIым папщIэкIэ здэсхьынущ. Ар лъагъуныгъэ гъагъэм, мыбы щыдиIа махуэхэм я нэщэнэу сощI! Тимур, упсэу! Уэ къысхуэпщIа псор зэи сщыгъупщэнкъым. Саугъэт къыщысхуэпщэху псор си фIэфIщ, ауэ мы бы сыкъызэрыпшари саугъэт цIыкIукъым. Сызэхъуапсэу зы къыумыгъанэу къызыбот. Мы тенджызышхуэри  щапхъэщ. ИкIи здэсхьыну сыхуейщ абы и Iыхьэ мащIэ цIыкIу.

— Дахэлинэ, апхуэдизу уи нэ къикIыу узэрехъуапсэр сщIамэ, нэхъ щIэхыу, нэхъыбэри дыщыIыну дыкъэкIуэнти! Псалъэ узот, зы гъэмахуэ къэмынэу зыгъэпсэхупIэхэм усшэну. Тенджыз Iуфэхэм, дыгъэ бзийхэм зэкъым уэ иджыри узэрыдэджэгунур!

Сэ абы фIыщIэ зэрыхуэсщIынур сымыщIэу сеплъырт, си нэр къихуу. Си нэпсхэми къызэпажыхьат. Ауэ… ауэ си гур зыгуэр щхьэкIэ гузавэрт, щIэгузавэр сымыщIэу. Абы гу лъимытэу къэнакъым щхьэгъусэм

— Сыт си псэ къэхъуар? – IэплIэ къызешэкI.

— Тимур, умыгузавэ, зыри къэхъуакъым. Си гур къызыфIэнауэ ращ. – Сеплъри,  сыкъэгуфIэжащ. — ФIыуэ узолъагъу, уэрыншэу сыпсэуфынукъым!

— УщIэпсэуни щыIкъым!..

АпхуэдизкIэ псэкIи гукIи дызэгъунэгъути, къысщыхъут дэ тIур зыуэ дыщымытынкIэ Iэмал имыIэу.

Пшахъуэ къэсщтар, си хьэпшып гъэпщкIуахэм хэслъхьэри, жыжьэу Iусхащ. ГукъэкIыжым и дамыгъэр зесхьэну сыхуейт гъэ куэдкIэ…

Ди зыгъэпсэхунри зэфIэкIщ,  къэдгъэзэжри, мазэ дэкIыжауэ, си адэр къыщалъхуа махуэр къэсат. ДгъэлъэпIэнщ, дехъуэхъунщ жытIэри дыкIуащ. Ауэ, дынэса къудейуэ лэжьапIэмкIэ къикIыу нэкIуахэм си щхьэгъусэр къыдашыжащ. Езыми, къигъэзэжыхукIэ сыпэплъэну унафэ къысхуищIщ, машинэ IункIыбзэр къызитри, ежьэжащ. АпхуэдизкIэ згъэлъапIэрти и псалъэхэм зэи себакъуэтэкъым.

Зы жэщыр ерагъкIэ схьауэ, унэм сыкIуэжыну сылIэу щхьэгъубжэм сыIуст.

Машинэ пщIантIэм дэтымкIэ нэр еплъэкIт. Гум куэд хуей, зэщIэгъани, фIыуэ плъагъум деж кIуэ – жиIэрт. Ауэ дунейм къыщыхъур нэм илъагъути, акъылым  идэтэркъым…

Иджыпсту сызэгупсыс псом зэи сагъэнэщхъейт, зэи сагъэгуфIэрт. Си гуфIапщIэр хуэсIуэтэну сыхъуапсэрт, ауэ дапхуэдуми сщIэтэкъым. Унэм дыщызыхуэзэжыху сежьэн, хьэмэрэ сыпсэлъэн жып телефонкIэ – къысхухэхтэкъым. «Ярэби, щIалэ узэхъуапсэрауэ пIэрэ Алыхьым япэу къыдитынур? Хьэмэрэ хъыджэбз цIыкIу? Хэту пIэрэ ди сабийр зэщхьынур?» — псэкIэ зыхуэзгъэзащ си щхьэгъусэм.

Тимур ещхьмэ – бжьыфIэнущ, сэ сэщхьмэ – дахэнущ! – сыкъэгуфIащ.

Абдеж си жып телефоныр къоуэ. Зэуэ сыкъэщтауэ къэспхъуэтащ. Иджыри къэс сызэгупсысым езым моуэ къысхуигъэхьат телефонкIэ:

«Алыхьым и лIыкIуэм щэхуу къызжиIащ, ахърэтым зы тхьэIухуд шыр цIыкIу щIэпхъуэжауэ къызэралъыхъуэр, умыгузавэ, хьэщIапIэ узэрыщыIэр жесIакъым!»

Сэ псалъэ IэфIхэм сагъэгуфIащ. Сыту гушыIэ шэрыуэт! Дызэпэжыжьэми, гукIэ дызэбгъэдэтт! Ар сабийми зыхищIауэ къысщыхъурт. Си закъуэ и гугъэт игъатхъэр, ауэ цIыхуитI зыми щигъащIэтэкъым.

Сэ зысхуэмыIыгъыжу, сыкъытехьэри зызгъэхьэзырыжыну пэшымкIэ сунэтIащ. Ар зыхищIа фIэкIа умыщIэу, щхьэгъусэр къэпсэлъащ.

— Дунейр плъагъуркъэ, пщэдджыжь сэ укъэсшэжынщ! – гузавэрт.

— Хьэуэ! Сэ езыр сынэкIуэжынщ. Зыри къэхъункъым! – хуэздэххакъым.

— Дахэлинэ, жысIэм къедаIуэ!

— Тимур, схуэшэчынукъым сэ жэщ кIыхьышхуэр.

Сегупсыст сэ  «Уэ бжесIэнур пщIарэт! Зэхозгъэхын гуфIэгъуэшхуэм хэпщIыкIамэ зы тIэкIу, псынщIэу къэкIуэж жыпIынт!»

— Уэр щхьэкIэ согузавэр. – и макъыр тхьэмыщкIафэ дыдэт.

— Мыбы жиIэр сыт? Сабий сыхъужауэ ра? Зэи руль сымыIыгъыжа хуэдэ, дзыхь къыщIысхумыщIыр сыт? – сыкъытехьащ сэри.

— Жэщыр хэкIуэтащ, уафэр хъуэпскIыу зечэтхъэж. Къанэ ныжэбэризэм!

— Сыхуейкъым! Укъысхуэмеижым занщIэу жыIэ! – адэкIэ жиIэми семыдаIуэу, телефонныр испIытIэжри, нэпс къехахэр еслъэщIэкIащ. Щабэу ныбэм седэхащIэурэу, щхьэгъусэр нэгум къыщIэуващ. «ПщIарэт уэ сэ ныбжесIэну сызыхуейр!» — зэуэ сыкъэгуфIащ. Аргуэру жып телефонныр къоуэ. Къэсщтэну сыхуейтэкъым, ауэ си гум къысхуидакъым.

— Тимур, уимыгугъэ сикъэувыIэну! – занщIэу къезгъэжьащ.

— Хъунщ, узэрыхуейщ! Ауэ, сэ сыныппежьэнщ сощIэ ущIэзэгъэнукъым сынэсыхукIэ. Хуэм цIыкIуу къежьэж, – макъ нэщхъеймкIэ зыхэсщIащ ар зэрыфIэмыфIыщэр, ауэ сэ слъагъуну сыпIащIэрт, ди Iуэхур зытетыр жесIэну. Нобэ ар къэмыхъумэ, зэи къэмыхъуныжыну къысщыхъурт.

— Хъунщ Тимур, уэ зэрыжыпIэу тщIынщ. – сызыхуейр зэхэсхати, щабэ зысщIыжащ.

— Абы и бзэджагъыр! Уэри уэ! – зэхэсхыу макъкIэ къэгуфIащ.

— Апхуэдэу сыщымытам укъысхуеинт?

— Сыпхуейнт уэ, дапхуэдэуи!

— Тимур, нобэ зыгуэр зэхозгъэхынущ и гъэхьэзыр уи гуфIапщIэр!

— Сыту пIэрэ?

— Дызыхуэзэм ныбжесIэнщ! УщIэмыупщIэу зыхуэгъэшэч!

Телефоныр згъэтIылъыжри сежьэжащ. Си гу мызагъэм жэщ кIыфIри, дуней губжьари къыфIэIуэхуакъым.

Жэщ бзаджэм гъуэгу сызэрытеувэнур Залини, си адэми Тимур хуэдэу къысхуамыдэну хуежьат ауэ къэгъазэ сиIакъым. ЖаIэми семыдаIуэу, сыщыдэкIыжым, унэри пщIантIэри  къэсплъыхьурэ, Залинэ си нэр хуэкIуати, зыхузогъазэ:

— Унагъуэм укъыщихьам насыпыр къыздэпхьат. Си адэр зэрызепхьэри къызгуроIуэ. Уи жагъуэ сщIамэ, къысхуэгъэгъу, сынолъэIу. ХэкIуэтами, бжесIэну сыхуейт, Мамэ, сэ уэ фIыуэ узолъагъур. А лъагъуныгъэр куэд щIащ. Иджыри къэс къысхудэмышейуэ щытауэ ращ…

Абы IэплIэ къысхуищIри, тIуми ди нэпсхэр къехащ.

— А сипхъу  цIыкIу, гувакъым зыри, ажалым къэмысам аращ. – абы и нэгур мащIэу зэлъат, щхьэцым тхъуахэри хэпхъа хъуат. Зэманым къытринат и лъэужьыр, ауэ нитIыр япэу зэрыслъэгъуам хуэдабзэт – хьэлэлт, гуэпагъэр щIэзт.

 

Псоми сэлам есхыжхэри, машинэм ситIысхьэжащ. Ари цIыхубз рулым дэсу фIэфIтэкъыми, Тимур къысхуищэхун имыдэурэ, езгъэдат сылъихьэри:

— Сэ машинэ сиIэну сыхуейт…

— Сэ усшэнщ уздэкIуэнум, ухейкъым.

— Хьэуэ, сыхуейщ, сэ езыр сыдэсыну!

— Дахэлинэ, сыщысхьу ракъым, ауэ сэ сыгузэвэнущ уэ машинэкIэ удэкIамэ, псэху сиIэнукъым укъыдыхьэжыху!

— КъызгуроIуэ, ауэ сохъуапсэ… Хъунщ, узэрыхуейщ! – жысIэри, тхьэмыщкIафэу сеплъэкIыжурэ пщэфIапIэмкIэ сыщIыхьащ. Зэи хьэуэ къызжезымыIам зыкъызэрысхуищIар гум щIыхьати, си нэпсым къызыпижыхьат.

ЕтIуанэ махуэм, пщэфIэн суха къудейуэ, къыдыхьэжащ Тимур. Гукъыдэжыщи симыIэурэ, сыпежьащ сэри. Бжэм дыщызыхуозэ.

— Уи нэр уфIынцIи, укъыщIэмыплъу накIуэт! – гуфIэжу къызбгъэдэтт ар.

— Сыт къэхъуар? – КъызгурыIуакъым зыхуейр.

— НакIуэ, накIуэ! Сыщыпхуейщ уэрамым.

Си нитIыр суфIынцIри, си Iэр иIыгъыурэ дыдокI пщIантIэми, дыкъоувыIэ.

— Дахэлинэ, дыгъуасэрей нэпсхэм, си гур ягъэузащ. Къысхуэгъэгъу, си псэ!

Нэр щызэтесхам, си гупэм къитт машинэ фIыцIабзэр цIуужу. IункIыбзэри къысхуишиящ.

Сыту щыуагъэшхуэт ар…

Гу къэкIыжхэм, си гъуэгур куэд дыдэкIи хэзмыгъэщIауэ, сытрагъэгупсысыкI. Зэуэ си нэгум нэхушхуэ гуэр къыщIедзэ, къыздикIари къысхуэмыщIэу. Ар занщIэу ункIыфIыжащ. Пшэ губжьа гуп зэжьыхэуэу щыблэр къызэкIуэцIыча хуэдэ, макъ ин къэIури, си нэр щункIыфIыкIащ. Гъуэгу нэщIым мымащIэу сыщызрихьэри, жыг сызэуам сыкъигъэувыIэжащ. Iэпкълъэпкъыр къызэмыдаIуэу, къызэщIэнат. Зэм шIыIэм сист, зэм мафIэм силыгъуэу хъурт. АпхуэдизкIэ узти, сыкъыхэкIиикIащ. Си нитIыр зэтесхыри, гъуэгу кIыхьышхуэ къыщIэуващ. И кIэ дыдэм зэгуэр лыду, къыщыспэщытт. Сеплът си машинэм къыхэнам. ТхылъымпIэ зэхаупIыжкIуэу хыфIадзэжам хуэдэт ар. И пэм пыщIыхьа уэздыгъэр, и кIуэцIыр блэрт. Си щхьэр зытена сигналыр кIийт. Си Iэпкълъэпкъ, лей хъуам, лъыр къыщIэжт.

ГъуэгумкIэ тету, къаплъэрт цIыхухъуитI. Ахэр къаджэрт, ауэ зыщызмыгъэхъейм, тIуми зрачри щIэпхъуэжащ… Си закъуэу сыкъэнэжауэ сыщытт, зысплъыхьыу. Телефоныр къеуащ. Къасщтэу, жэуап стын си гугъэу сыбгъэдохьэ, ауэ схузэфIэкIакъым… «Хьэуэ апхуэдэ къэхъун хуейкъым!» — сыкъэгъащ, зы нэпс нитIми къыщIэмыжу. Мы дунейм схузэфIэкI зыри къэнатэкъым.

АдэкIэ жыжьэу ву макъ къыщызэхызох. Гъуэгум сыщытехьам, къэслъэгъуащ Тимур и машинэр. Уэрэдыр къеуэу, хуэмурэ къыскIэлъысат.

Сигналым и кIий макъыр щызэхихым, нэху нэр ирищIу щилъагъум, къызэтеувыIащ. Ар псэ хьэлэлти, зэрыхузэфIэкIкIэ дэIэпыкъуэгъу цIыхухэм хуэхъурт. Къэхъуар къыгурыIуа хъунт, ауэ къызыщыщIар ищIэтэкъым. Абы бжэр Iуихыу къыщибэкъукIым, сэри сыбгъэдэлъэдащ.

— Тимур! Сэращ ар, къызэплъ! – ауэ сызэхимыхыу икIи сыкъимылъагъу зблэкIащ. И IэмкIэ сыIэбати, и хуабэр къысIурыуа фIэкIа, сызэхищIакъым.

Жыгыжьым бгъэдэлъым гъунэгъу щыхуэхъум, зэуэ къызэтеувыIащ. ИтIанэ зричри, бжэмкIэ щIэпхъуащ. Уэшх щIыIэ къежэхым псыфыбзэ ищIат. Гугъу ехьурэ, машинэбжэр Iуихри, си Iэпкълъэпкъыр кърилъэфыжащ. Гузэвэгъуэм зэблишауэ зичэтхъэжырт…

ИщIэни, жиIэни щимыщIэжым, щIым ехуэхащ. Псэ зыIумытыж Iэпкълъэпкъым зришэкIри, къэгъащ… Сэ ар зэи гъыуэ слъэгъуатэкъым. Нэпс шыугъэхэр слъэщIыжу и пащхьэм сист. Абы и бэмпIэгъуэмрэ, сызэрызыхимыщIэмрэ сагъэгумащIэрт. Си щхьэ слъагъу хъужтэкъым, абы фIыуэ слъагъум трилъхьа бэлыхьым щхьэкIэ. Си щIалэ цIыкIу, си Тимур тхьэмыщкIэ гъуэгу нэщIыжьым щизакъуэт. И нитIыр щIэункIыфIыкIауэ, хужь хъуа и Iупэр Iущащэрт, щхьэцхэр слъагъуу хэтхъукIт… Сыту телъыджэу гуауащэт къыттехуар…

Си Iэпкълъэпкъым зы цIыкIу къэмынэу гъырт.

Зэман дэкIри, цIыхухэри къызэхуэсащ. Мылицэхэри дохутырхэри къэсат, ауэ зыри сэбэп хъуфынутэкъым, къыкIэрыхуахэт…

Ди пэш, си дыхумэр иджыри къызыщIихым Тимур щизакъуэт. Нэщхъейуэ зиплъыхьырт. Ди сурэтхэм хэплъэрт, си Iэмэпсымэхэм  щабэу Iэ дилъэрт. Зы дакъикъэкIэ къэзмыгъанэу, зэпымычу сыбгъэдэст сэри. Сыту Iейуэ сыщыуат! ЖиIам седэIуатэмэ, зы жэщ закъуэкIэ зысIэжьатэмэ къэхъунтэкъым а псор. Гъуэгури хэщIыжынт. ГурыщIэхэр къыдэхъулIэнт. Бын дызыщIэхъуэпсхэри дгъуэтынт. ДиIэнт псори, а зэ закъуэм си  гум жиIэм сыпэрыуэфатэмэ!

ЖесIэнухэри занщIэу щIыжезмыIари сытыт? ЛIот сызэжьар? СыкъыкIэрыхуащ си гъащIэм. Иджы, зэи къищIэнукъым а щIилъхьэжам зэримызакъуар. Хэт ищIэрэ, апхуэдэу нэхъыфIынкIи хъунщ…

А жэщыр апхуэдэу телъыджэу иухыну си пщыхьэпIэ къыхэзгъыхьэххэтэкъым. Джаурыр куууэ си гъащIэм хэIэбэу, и хъуэпсапIэр хипхъуэтэну хэт ищIэнт. Хэт ищIэнт псэр Алыхьым и пащхьэм иригъэувэу, насыпитIыр зэпичыну… Аращ псори къызэрыхъур. ЩIы узытетыр зэгуоч, умыщIэхэурэ…

 

Абыхэми, нэгъуэщI  куэдми  сегупсыст, ар си сыным щыбгъэдэсым. И жыпым къэлътмакъ плъыжь цIыкIур кърихри, пшахъуэ илъыр IэкIэ трипхъащ си кхъащхьэм. И нитIри псыф хъуащ. Гум къэкIыжа хъунт ди зыгъэпсэхур. Щабэу Iэ дилъэрт сыным. Сэри си Iэр иризгъажэт щIым. Гъэмахуэ дыгъэм и хуабэ пшахъуэм зыщIишам къару къысхилъхьэрт.

— Дахэлинэ! – куэдрэ жиIэрт Тимур си цIэр, и Iупэм IупщIа хуэдэ. Ар щызэхэсхкIи седэхащIэрт, Iэпэ гъурхэмкIэ.

КIыфIым и макъым щIэдэIуурэ, щыгупсысэм, сепсалъэрт:

— Тимур, уи фIэщ хъункъым, ауэ сыту псынщIэ Iэпкълъэпкъыншэу! Зы хьэлъэ гуэр сIэщIэхуам ещхьщ.  Умыгузавэ, умынэщхъей сыузыншэщ сэ… Здэнт, сыпсэуу щытамэ, зэзакъуэ уэ уи лъагъуныгъэм зыщызгъэфIэжамэ. Ауэ, ар зэи къэхъунукъым. Жыжьэу сыноплъыфын къудейщ. Аращ сэ схузэфIэкIыр…

ФIыуэ слъагъум и нитIым узыр щыкуэдтт. ГъащIэр нэщI хъуати слъагъуу зыIэщIалъхьэрт ар зэшым, гуауэшхуэ и псэр пызыпIытIыкIым.

«Куэд къэнакъым, зыхуэгъэшэч!» — Сызэхихын хуэдэ, сеIущащэрт. И мызакъуэу, и щIыбагъ сызэритри имыщIэхэ… СхулъэкIам къезгъэщIэнт…

Алыхь талэм дамэ хужьышхуэ къызитауэ, фIыуэ слъагъуа щIалэм и гъащIэр сохъумэ. Зэи къэзмыгъанэу дэзгуэшынущ сэ ар абы. Иджыпсту зэрыпсэур фIэIэфIыжкъым, зыми зыкIи хуеижкъым, ауэ насыпышхуэр и Iэрылъхьэщ! Сэ ар сощIэ!

НысащIэ тхьэIухудри, бын губзыгъэхэри, лъагъуныгъэ къабзэри и тыгъэу хуэзгъэтIылъащ сэ си псэм. Естынущ псори, зы къэмынэу. Зэманым узыр хигъэщIынщ,  гукъэкIыжхэри и гъащIэм хэткIукIынщ. Ауэ, зэи сыщымыгъупщэну, си фэеплъыр псэм хэмыхуну  сохъуапсэ. Ари и къарущ абы. Дауэ мыхъуми, зэи Тимур сэ къэзгъэнэнукъым… Аращ си лъагъуныгъэ къабзэм и лъэужьыр…

Си адэм къыщишэжам сфIэфIакъым. Щэхууи згъэкъуаншэрт сэ ар. Иджы, си гупсысэхэм захъуэжат, куэди къызгурыIуэжат. Дауэ гъащIэр мыхъуми, сыт хуэдэу цIыхур фIыуэ умылъагъуами, и насыпым зэран ухуэхъун хуейкъым. Ар гурыщIэ къабзэм къезэгъкъым.

Зэман дэкIыу, си анэм сызэрыхуэзэжам хуэдэу, дэри дызыхуэзэжынщ. Гуи зыщытхуэжынщ.

Дунейм къытена фIыуэ сызылъагъухэм я гуауэр солъагъу, ари си гуузщ. И чэзум яжезмыIэу здесхьэжьахэм сахущIогъуэж. Си жыIэмыдэIуагъми сыхущIогъуэж. Бетэмал, иджы зэ гъащIэ къызитыжатэмэ, апхуэдэ щыуагъэхэр сщIэнтэкъым…

 

 —

Узэмыплъахэр: КIарэ Альбинэ и биографиетхыгъэхэр«Си Iэлъыныр узот» тхылъым теухуауэ

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр: КIарэ Альбинэ, Прозэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 337

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: