Псалъэжь: Iэнэм ущысыху, гъащIэм щыщкъым.
ПсынщIэрыпсалъэ: Набдзэ и бдзапцIэр егъэцIу.
ГушыIэ: Махуэр ауэ кIуэдакъым.
Къуажыхь: Унэм икI, щIым икIыж. (Iугъуэ)

СИ НЭМ ИС

НэгъуэщI къэралхэм адыгэ щыпсэууэ къызэрысщIэ-рэ си нэ къикIырт абыхэм ящыщ гуэр слъагъуну. СщIэр-тэкъым ахэр, минрэ адыгэми, моуэ зыгуэркIэ нэхъ лейуэ щытын хуейуэ къыщIысщыхъур. Си насып кърехьэкI-ри, Тыркум щыщ адыгэ хъыджэбз гуэр ди университе-тым мы гъэ щIымахуэм цIыхугъэ къыщысхуохъу. Дэ щIэх дыдэу дызэсащ, ныбжьэгъуи дызэхуэхъуащ. Абы дэслъагъу псори щIэщыгъуэ, хьэлэмэт къысщыхъурт, и цIэ къудей нэгъунэ: Синэмис.
— Ар сыту цIэ гъэщIэгъуэн, япэ дыдэу зэхэсхыу аращ, — жызоIэ, и пэшым къыдыщIэс хъыджэбз цIыкIу-хэр щыIэтэкъыми, зэ жэщгъуэлъ хуэдэу сишауэ дыздэ-щысым. — Уи закъуэ хъунщ апхуэдэ цIэ зезыхьэр, хьэ-мэ?..
— Хьэуэ, си закъуэкъым, ауэ куэдми фIащыркъым ар… ПщIэрэ, ар фэеплъщ. Зыгуэрым и фэеплъу къыс-фIащауэ аращ.
— Синэмис. «нэмыс» псалъэрагъэнщ ар къызы-текIар.
— Хьэуэ, — нэщхъей-нэщхъейуэ къыпогуфIыкI си ныбжьэгъур. — Абы хъыбар иIэщ.
— ЖыIэт, кхъыIэ!
— КIыхьщ ар.
— Мы щIымахуэ жэщым нэхърэ нэхъ кIыхь? ЖыIэ
уэ!
— Хъунщ-тIэ… Ар къыщыхъуар Кавказ зауэжьыр къэхъуу, адыгэр дунейм дыщытрипхъа зэман бзаджэм и пэкIэт.
Синэмис икъукIэ хъыбар хьэлэмэт сригъэдэIуащ. Пэжу, кIыхьт, ауэ сыдихьэхыу седэIуащ. Си гугъэщ фи дежкIи гъэщIэгъуэн хъуну, аращ щIэстхыжари.

* * *
Iупсэ етхуанэ мазэм иту уэндэгъуу, и щхьэгъусэр щхьэщыукIуриикIат. И гу лъабжьэм щIэлъым нэмыщI, бынищ иIэт абы, илъэс зырыз нэхъ я мызэхуакуу. И ды-щыр къыдэIэпыкъуми, гъунэгъухэм зыкъыщIагъакъуэ-ми, и бын цIыкIуищым тегужьеикIауэ IукIэ ипIырт Iуп-сэ. ЕплIанэу къыщIэхъуа сабийр хъыджэбз цIыкIути, Синэмис фIищат.
Езы Iупсэ икъукIэ цIыхубз зэкIужт, щхьэпэлъагэу, щхьэцыгъуэшхуэу, бгы псыгъуэу — уэркъ хъыджэбз нэс жыхуаIэм хуэдэт. Япэ дыдэу ар Мэтджэрий щилъэгъуам, «Iэгъу, мы пщащэм и бгыр уэрдыхъум ижынущ!» — жиIа-уэ щытат. Iупсэ и щытыкIэ дахэм, и нэгу лъагъугъуа-фIэм, и Iущагъым дахьэхат щIалэр. Арати, Iупсэ къыIэрымыхьауэ увыIэ имыIэну мурад ищIащ абы. Езы Мэтджэрий лъхукъуэлIхэкIми, зыпэщIэувэмрэ къизэун хуеймрэ зищIысыр фIы дыдэу къыгурыIуэжырт. Хьэгъуэ-лIыгъуэ гуэрым Iупсэ къыщыдэуджри, зригъэцIыхуат. Абы и ужькIэ псалъэмакъ куэди хэтат ахэр, нэпс куэди щIигъэкIат пщащэм, жэщ куэди мыжейуэ ирихат Мэт-джэрии. Сытми, Iупсэ, жэщ гуэрым щхьэгъубжэмкIэ дэкIри, Мэтджэрий дэкIуэсащ. «Хьэрэм утщIынущ, ди хьэдащхьэ укъытрагъэхьэу дыарэзыкъым», — жаIэурэ, я пхъур ягъэшынэну хэтат адэ-анэр, арщхьэкIэ псоми жаIар лей хъужри, унагъуэ зэдаухуащ ныбжьыщIитIым. Мэтджэрий и адэ-анэр имыIэжми, и адэ къуэшхэм хьэ-гъуэлIыгъуэ бэлыхь хуащIат. Хъийм икIа Iупсэ и адэ-анэри куэд дэмыкIыу арэзы техъуэжат я пхъум гъащIэ къыхихам.
Апхуэдэу, гугъу ехьу зэрыгъуэта пситIыр илъэсий къудей зэдэпсэуауэ арат, Мэтджэрий псэ хэмытыжу шы-плIэм дэлъу шыр къыщекIуэлIэжам. Iупсэ и пщIыхьэпIэ нэхъ шынагъуэ дыдэхэми апхуэдэ къыхэхуатэкъым зэи. Шыр пщIантIэм къыщыдыхьэжам, япэу зылъэгъуар щхьэ хъурей цIыкIу хъужарэ лъапцIэу пщIантIэм дэт, илъэсих зи ныбжь Iъуэтыжт. И адэм щыгъыну щыгъыр зэхэупщIэтауэ, и IитI къелэлэхым лъыр «тIыпI-тIыпI» жиIэу къыпыткIуу щилъэгъуам, ар, и пIэм ижыхьри, тэлайкIэ щытащ. Шыр ину щыпырхъым, зыкъищIэжри, щIалэ цIыкIур, «Нанэ!» жиIэу, кIийуэ унэм щIэлъэдащ. «Сыт мыгъуэр къэухъу?» — щтауэ къыщIэкIащ фызыр. ШыплIэм дэлъ и щхьэгъусэм и хьэдэр щилъагъум, и нэр щыункIыфIыкIри, бжэ блыпкъыр иIыгъыу хуэмурэ ещэтэхащ. Абы хэту, гъунэгъухэр къызэхуэсри, а махуэ дыдэм Мэтджэрий щIалъхьэжащ — хуабэт, хьэдэр щыб-гъэлъ хъунутэкъым. Iъуэтыж гъуэгыу унэ къуагъым къуэтт. И къуэш нэхъыжь Жанхъуэт абы къыбгъэды-хьащ.
— Умыгъ, улIкъэ уэ? ПщIэжрэ, ди адэм жиIэу щытати, сыт къэхъуами, лIым нэпс щIигъэкIыныр емыкIуу! — жиIэ-ри, и Iэр и къуэш цIыкIум и дамэм трилъхьащ абы.
— Дауэ сызэрымыгъынур, дадэ диIэжкъым. Дауэ дыхъужыну? — щигъэтыртэкъым сабийм.
— ДиIэжкъым, ауэ ин дыхъуу, ди адэм хуэдэлI къыт-хэкIмэ, дилъ тщIэжынщ, — къэкIуэнум хэплъэ хуэдэ, и нэр плъызурэ, жиIащ Жанхъуэт.
— НакIуэ, Айтэч жедгъэIэ ар.
МакIуэри, а псор я къуэш курытым хуаIуатэ.
IъащIэр макIуэ, сабийхэри къыдокIуэтей. Iупсэ и щIалэгъуэ-дахэгъуэр блэкIами, и нитIыр вагъуэм хуэдэу мылыдыжми, къимыгуфIыкIыжми, и Iэ щабэ-Iу щаба-гъэмрэ и дуней тетыкIэ къабзэмрэ нэхъыбэ мыхъуамэ, нэхъ мащIэ зыкIи хъуатэкъым. ЩIы зытеувэр фIэгуэ-ныхь хъу фIэкI пщIэнтэкъым, ар щызекIуэкIэ. Джэдум хуэдэу щабэу къикIухьырт, и пкъыр захуэу, и щхьэр лъагэу Iэтауэ. Сыт къэхъуами, уэркъыу къалъхуат, уэр-къыуи псэун хуейт.
И быниплIыр хабзэм, нэмысым щIэту, хьэл-щэн дахэ яхэлъу ипIахэщ анэм. И къуищыр гуп яхыхьамэ, ягъэ-дахэт, напэ яIэу къахэкIыжырт. Ипхъу закъуэр пагэт, щэныфIэт, дахэкIейт, тхьэIухудт. И анэм сыткIи ещхьу къэхъурт. Жэщ къэс, Iупсэ щыгъуэлъыжкIэ, «Ди Тхьэ, си щхьэгъусэм къимыгъэщIар си къуищым къахупыщэ. Си пхъур сэ слъэгъуамрэ гъащIэм сIэщIихамрэ щыхъу-мэ!» — жиIэу, лъаIуэрт, и нэпсхэр щIилъэщIыкIыурэ.
Синэмис илъэс пщыкIубгъу щыхъуам, щIэупщIэ-шхуэ иIэт, ауэ зыми дэкIуэн идэртэкъым, псоми да-гъуэ къахуигъуэтырт. Хъыджэбз нащхъуэр куэдым я гум дыхьэрт, абы и щхьэц дыщафэ Iувым я нэр тедият, Iэпкълъэпкъ зэкIужыр я хъуэпсапIэт, ауэ пщащэр па-гащэт.
Махуэ гуэрым Синэмис, жьыщIэу Лабэ Iуфэ Iусу, къеплъIауэ къыщыхъуащ. И щIыфэм щIыIэ ирижэри, и щхьэр хуэму къиIэтащ. И сэмэгурабгъумкIэ тIэкIу пэжыжьэу зы шу щытт. Хабзэм тету, щIалэр шым къеп-сыхащ. Синэмис укIытауэ, и щхьэр ирихьэхыжащ, псынщIэ-псынщIэу жьыщIыгъэр икъузу IукIыжын и мураду. АпхуэдизкIэ е гузэва, е укIыта, Тхьэм ещIэ, сытми, жьыщIыгъэр псым IэщIихри, кIэлъыпхъуэурэ ирихьэжьащ. Ар щилъагъум, щIалэм псым зыхидзэ-ри къыхихыжащ IэлъэщI плъыжьыбзэр. Хуэм дыдэу къыбгъэдыхьэщ, псалъэ къыхимыгъэкIыу и чы матэм къридзэжщ, и щIыбагъ къигъазэри, IукIыжащ. Шэ-сыжщ, псыхъуэм къыдигъэзыкIыжри, мэз Iувым хэкIуэ-дэжащ щIалэр. Ар гъунэгъу къыщыхуэхъуам, Синэмис гу лъитат щIалэм и нэкIу лъэныкъуэм, и нэзэрыхъэм къыщыщIэдзауэ и жьэпкъым нэсу, дыркъуэшхуэ зэры-телъым. Хъыджэбзыр абы зэ IуплъэгъуэкIэ игъэшынат. ЩIалэм и щIыбагъ къигъазэу щыIукIыжам, пщащэм и псэр псэхужат, хуиту бэуэжат, ауэ, иджыри зэ сыIуп-лъэжащэрэт, жиIэрт игукIэ. «А дыркъуэ шынагъуэр хэпхрэ уеплъыпэмэ, цIыху дахащэщ, пщащэм хуэдэу

дахэу пхужыIэнущ», — ахэр игукIэ жиIэм, щIалэм и теп-лъэр къигубзыгъыжурэ, пыгуфIыкIырт Синэмис. Къэу-выIэри, и нэхэр зэтрипIащ, апхуэдизу дахагъэу хэлъыр къищIэжыну: «И нитIыр! Уи гущIэ лъапсэм къиплъэу фIэкIа къыпхуэщIэнукъым абы и нэ фIыцIитIыр. И нэщхъыр-щэ?! Зэхэлъу, уигъэшынэу, ауэ икIи удихьэ-хыу. Сыту гъэщIэгъуэн! Апхуэдэу зэмыкIу-зэмыщхь щытыкIэхэр дауэ щызэхэзагъэрэ абы и нэгум? И Iупэхэр, тIэкIу къэгубжьам хуэдэу, зэтекъузауэ. Сыту сыделэ сэ. Сызримыпэс-сызримыпэсу къызэрысхуеплъыхар-щэ?! Уафэгум щыуфэразэ бгъэр мэз джэдым къыхуеплъых хуэдэ, къызэплъащ, и напIэпщыр нэхъри хишу. Сыту зигугъэжрэ абы?!»
— Сыт, Синэмис, ущыту ужейрэ хьэмэ?.. — къахишы-жащ гупсысэхэм Айтэч и макъым ар. И нэхэр зытрих-мэ, пытхъ-сытхъ жиIэу, къыпыдыхьэшхыкIыу щытт и
дэлъхур.
— Апхуэдэ Iэджи схузэфIокI сэ, Айтэч, сыщытуи сы-жеифынущ. Сэ ауэ сыкъызэрыгуэкI хъыджэбзкъым, -дэгушыIэжащ пщащэр и дэлъхум.
— Уэи, пхузэфIэкIынум уэ ари! Ди анэр мэгузавэ, укъызэрыгувам щхьэкIэ…
И дэлъхур япэ иту Синэмис псыхъуэм къыдэкIы-жащ. Псыхъуэм щилъэгъуа лIым теухуауэ зыми зыри жриIакъым пщащэм. Жэщым пщIыхьэпIэу елъагъу Си-нэмис щIалэ мыцIыхур: псым къыхихыжа IэлъэщIыр фIыцIэ хуэдэщ. Къыбгъэдохьэри, псыр къызэрыпыжу, хъыджэбзым и щхьэм къреубгъуэх, абы и ужькIэ щIа-лэм и гур, лъыр къыпыжу и бгъэм кърехри, иджыри къеуэу, Синэмис и Iэгум кърелъхьэ. И Iэгум илъ мо гу пщтырым и Iэр къису щыхуежьэм, хуэмышэчыжу, псым хедзэ. ЩIалэри абы хэту мэбзэхыж. Синэмис бауэкIэщI хъуарэ пщIэнтIэпсыр къыпыжу къыщолъэт.
ПщIыхьэпIэр зыхуихьынумрэ зэгупсысынумрэ имы-щIэу, къэна жэщ ныкъуэм мыжеижыфу щысащ пщащэр. Пщэдджыжьым дунейр къытехьэлъэу, зэрыбауэ хьэуар фIэмащIэу, и лъэр тэмэму къыщIэмыувэу нэху къекIащ.
— Сыт, си нэху, зыгуэр къоузрэ, щхьэ унэщхъей? -къеупщIащ абы Iупсэ.
— Ныжэбэ пщIыхьэпIэ Iей слъэгъуащ, ди анэ, ауэ сщIэжыркъым. Дахэ-дахэу сыжеякъым, — пцIы иупсащ Синэмис. ПщIыхьэпIэр жиIэжамэ, дыгъуасэрей шум и гугъу хуищIыжын хуей хъунут.
— КIуэ-тIэ, тIэкIу зыгъэпсэху, махуэри хуабэщ, къо-хьэлъэкIынщ, — жиIэри, Iупсэ унэм щIигъэхьэжащ и пхъур.
ЩIалэхэр дэстэкъым, щакIуэ кIуат. Унэм щIыхьэж-ри, пщащэм зигъэукIуриящ икIи жэщ ныкъуэкIэ мы-жеяр зэуэ Iурихащ. Аргуэру пщIыхьэпIэм щыпищэжым, щтэIэщтаблэу къызэщыужщ, къыщылъэтри, жыхафэр зэхикIухьу щIидзащ, зи акъылыр зыфIэкIуэдам хуэдэу. «Мыбы зыгуэр къокI, къикIри къэсщIэн хуейщ!» — зэ-пымыууэ къыIурыщэщырт пщащэм. «Дыжьын деж сы-кIуэнщи, хуэсIуэтэнщ», — йогупсыс ар. Пщыхьэщхьэхуе-гъэзэкI хъуауэ: «Ди анэ, Дыжьын деж сыкIуэнщи, тIэкIу сыщысынщ, зыгуэр къызжиIэжыну хуеят», — жиIэри, и ныбжьэгъу хъыджэбзым деж кIуащ Синэмис. ЗдэкIуам, хъыджэбз жьэрэIурэр къыпежьэри, и жьэр имыгъэу-выIэу зыгуэрхэр жиIэурэ, унэм щIишащ. Дыжьынрэ Синэмисрэ я закъуэ пэшым къыщыщIэнэм, дыгъуа-сэ къэхъуари пщIыхьэпIэ илъэгъуари хуиIуэтэжащ. Псэлъэрейуэ щытми, уи щэху ебгъэз хъунут Дыжьын, ныбжьэгъу пэжт, къыбдэIэпыкъунут зэрыхузэфIэкIкIэ, езыри хъыджэбз лъагъугъуафIэ цIыкIут, бзум хуэдэу къилъэтыхьу, и пIэм имызагъэу. И ныбжьэгъум и Iуэхур зыIутыр къыщищIэм, зэуэ щым хъури, и нэ фIыцIитIыр къригъэжу, и набдзэхэр дришейурэ, жиIащ:
— Ей, Синэмис, а уи пщIыхьэпIэм зыгуэр къокI, ауэ сыту пIэрэ? Хурирэт деж дыгъакIуэ. Джэш едгъэ-дзынщ, сэ сщIэ мыгъуэрэ, уи пщIыхьэпIэм къикIыр жед-гъэIэнщ.
— Тхьэ, здэнтэм, ауэ дауэ, Iей? Дыкъалъагъумэ-щэ?
— Сыт, укъалъагъумэ? Хъыджэбзхэм я хабзэкъэ джэш ирагъэдзу? Хъунщ-тIэ, апхуэдизу ущышынэкIэ, фызыжь тхьэмыщкIэм дыдэIэпыкъуауэ жытIэнщ. Езы-ми зыри жиIэжынукъым, джэш щIэбдзари зыхуэбдзари пIуэтэжыным гуэныхь пылъу жаIэ.
— Хъунщ, дыгъакIуэ. Сошынэ, абы фIэкIмэ, сымыже-ижыфу сыкъэнэнущ. Ныжэбэ гуэрым слъагъумэ-щэ?
ХъыджэбзитIыр зэщIыгъуу Хурирэт и бжыхьым щыIухьэм, епхауэ кIэрыт хьэ гъуабжэжьым банэу щIи-дзащ, пщащитIыр зэпкъритхъыным хуэдэу. Абы хэту, Хурирэт къыщIэкIащ:
— А, си тхьэрыкъуэ цIыкIуитI, фыкъеблагъэ! Мы хьэ-жьыр дзакъэркъым, фымышынэ. Аращ абы и къалэ-ныр — бэнэну. Моуэ фыныщIыхьэркъэ! — къапежьэри, унэм щIишахэщ.
Унэм зэрыщIэбакъуэу, хъыджэбзитIым мэ Iей гуэр къаIуроуэ. Зэплъыжри, Дыжьын, зэрихабзэу, и нитIыр къригъэжащ. «ЗумыщI ауэрэ!» жыхуиIэу, Синэмис и ныбжьэгъум нэщхъ иригъэлъагъури, етIысэхащ. Ба-дзэмрэ аргъуеймрэ щIэзу щIэсу, хъумпIэцIэджыр Iэнэм къытелъэлъу, хьэкум къикъуэлъыкIыу шыуан фIыцIэ-шхуэ тету, пэш закъуэ фIэкI мыхъу унэ Iушэжь цIыкIум щыри Iэнэм къыщетIысэкIауэ щыст. Зы гъуэлъыпIэжь закъуи щIэтт, тепIэнщIэлъыным и фэр сыт хуэдэми къыб гурымыIуэу фIейуэ.
— Сытым фыкъысхуихьа фэ удз гъэгъа цIыкIуи-тIыр? — щабэу къэпсэлъащ Хурирэт.
— Мыбы пщIыхьэпIэ гуэрхэр елъагъу. — къригъэжьащ Дыжьын.
Фызыжьыр нэщхъкIэ къеплъри, и жьэр зэтрипIэ-жащ.
— Езым жегъэIэ! Езыракъэ зылъэгъуар? — и нэхэр къытриубыдауэ къоплъ абы фызыжьыр.
— Езыращ! — и мыхабзэу, жыIэдаIуэу жэуап ет Ды-жьын.
— НтIэ, езым жегъэIэ, — и нэхэр къицIуукIыу хуе-плъэкIащ ар Синэмис.
Синэмис и пщIыхьэпIэр жиIэжырт. Фызыжьым зэм и нэщхъыр зэхиукIэрт, зэм и нитIыр къижу къеплъырт, зэми и щхьэр игъэкIэрахъуэрт. ИтIанэ, и нэхэр зэтрипIэ-ри, щэху дыдэу жиIащ: «Ди Тхьэ, мы пщащэм гущIэгъу къыхуэщI!»
— Сыт, нанэ, къикIыр? — тепыIэртэкъым Дыжьын.
— КъикIыращ, — къригъэжьащ Хурирэт, — абы щхьэ-кIи джэш здзынкъым, псори уэ уи нэгу щIэкIыжащ. А щIалэм уэ хьэдэ уигъэгъеинущ, нэпс гуащIэ щIы-уигъэгъэкIынущ. Игури и псэри уэращ зейр. Уэ абы мыгувэу ухуэзэнущ, лъагъуныгъэ зэхуэфщIынущ, ауэ и ажалыр уи IэмыщIэ илъщ!
— Сэ абы сыIущIакIэщ. — къригъажьэри, псори зэ-рыщытам хуэдэу жриIащ фызыжьым.

— НтIэ, аращ, дахэ. Иджыри ухуэзэнущ. Тхьэм гущIэгъу къыпхуищI! Тхьэм укъихъумэ!
— Дауэ, нанэ? Зыри къызгурыIуэркъым: сыт сэ абы и гъащIэр си IэмыщIэ илъын щIыхуейр?
— Мис ар гъащIэм уигъэлъагъунщ, — жиIэщ, и хьэ-щIэхэр зэрыщысу къигъанэщ, гъуэлъри, щIэпырхъы-хьыжу Iурихащ Хурирэт.
ХъыджэбзитIыр зэплъыжащ. Дыжьын, и пэр иубыд-ри, жиIащ:
— Мэм сумыгъэукIынумэ, ныщIэкI мыбы.
— Сыту узэгуэудыгъуэ уэ! — жиIэри, Синэмис зыкъиIэ-тыжащ.
— И шхыIэным хьэндыркъуакъуэрэ блэрэ къызэрыхэ-мыпщар згъэщIэгъуащ, — увыIэртэкъым Дыжьын.
— Тобэ, сыту угущIэгъуншэ уэ! Ар фызыжьщ, и закъуэщ, дэIэпыкъуэгъу иIэкъым, езыри зэтесыжыщэ хуэ-дэкъым. Пэжу, сэри си щхьэр игъэунэзащ а мэм. Тхьэ-мыщкIэ! Ди Тхьэ, апхуэдэ думыщI! — жиIащ Синэмис.
— Удщ, зо, ар. Плъэгъуакъэ абы и нитIыр? И дзэ за-къуэ къыIупIиикIыр-щэ? И Iэпхъуамбэ зэщIэпIиехэр-щэ? Уэдыдыд! — и щIыфэр тхытхащ Дыжьын.
— Хъунщ иджы, щыгъэтыж… Упсэу, си ныбжьэгъу. Еуэ-тIэ, сыкIуэжынщ сэ, ди анэр гузавэ хъунщ, — жери, зэбгъэдэкIыжащ.
Унэм щIыхьэжри, и анэм дэIэпыкъу сытурэ, кIыфI хъуащ.
— НакIуэ, дянэ, дыгъуэлъыжынщ, — жиIащ Си-нэмис.
— Уэ кIуэ, тIасэ, сэ иджыри тIэкIурэ сыщысынщ. Зэ-кIэ си жеин къакIуэркъым, сыгъуэлъыжми, зызгъэкIэ-рахъуэу сыхэлъынущ, — идакъым Iупсэ.
— Хъунщ-тIэ, нэхулъэфI укъикI, — жери, Синэмис и пэшым щIыхьэжащ.
А жэщ гуэрым щIалэр пщIыхьэпIэу къыхуэкIуащ. Ауэ иджы ар уафэгум щыуфэразэ бгъэхэм шабзэкIэ яхэ-уэрт. Пщэдджыжьым къыщIэкIмэ, и анэр Iуэхум пэры-увауэ зыгуэрхэр ищIэу пщIантIэм дэтт. Синэмис зыри хищIыкIыртэкъым ар ныжэбэ зэрымыгъуэлъыжыххам. И пхъум зыри жриIэртэкъым, ауэ и псэр зыгуэрым зэ-рихуэрт, гузавэрт, жеифыртэкъым.
Пщэдджыжьышхэр зэфIэкIри, Синэмис псыхьэ кIуащ.
Ныджэм жьы къыщепщэр щIыIэтыIэт, Iэпкълъэ-пкъым едэхащIэрт, тIэкIуи уигъэпIыщIэрт, ауэ псэм фIэфIт. Жьы къабзэр зыжьэдишэурэ, и бгъэм щызу бауэу тэлайкIэ щыта нэужь, гуэгуэным псы иригъахъуэри, и дамэм тригъэувэжащ. Зыкъыщигъазэм, щтэри, щIыбкIэ икIуэтыжащ — пщIыхькIэ къыхуэкIуэ щIалэр и пащ-хьэм къитт. Зимыгъэхъейуэ щытщ щIалэр, къоплъри. Синэмиси и напIэр ехьэхауэ ищIэным йогупсыс.
— Зы псы Iубыгъуэ сегъафэт, дахэ! — жиIащ щIалэм макъыжь-макъыжьу. И макъым зримыгъэIэтыщами, узытебэкъукI мыхъун унафэ къыхуащIа хуэдэ, и дамэм тет гуэгуэныр кърихьэхыжри щIалэм хуишиящ. Мод-рейри къэIэбэщ, зэрыжиIам хуэдэу, зы Iубыгъуэ ищIщ, псыр ирикIутыжщ, щIэуэ къригъэхъуэжри, гуэгуэныр пщащэм иритыжащ:
— Псым хуэдэу уаулъагъу!
— Уи хьэлэлщ!
— ЕмыкIу сыкъыумыщI, дахэ, зыгуэр бжесIэнут, — и щхьэр Iэтарэ пагэу, хъыджэбзым къыхуеплъыхащ щIа-лэр.
Синэмис и щхьэр ищIащ, «жыIэ» жыхуиIэу.
— Вэсэмахуи ноби узгъэщта си гугъэщ сэ. Тхьэр си щыхьэтщ, сэ абы сыхуеякъым. А дыщызэIущIа махуэм бланищ сещэкIуати, тIур къэзукIыу зыр зэрысIэщIэкIам щхьэкIэ, гукъыдэж сиIэтэкъым. Нобэ гуэрым укъэз-гъэщтащ.
Синэмис зыри жимыIэжыфу щытт, плъыжь хъуауэ.
— А псом нэмыщIыж, мы си нэкIум телъ дыркъуэм нэхъри уигъащтэу къысщохъу. СощIэ, дахэкъым, -жиIэри бгъукIэ уващ, а «шынагъуэр» игъэпщкIу щIы-кIэу.
— ЦIыхум и гъащIэри и нэкIури уIэгъэ защIэу щыт-ми, и псэм и дахагъэмрэ и псалъэм и гуапагъэмрэ захъуэ-жын хуейуэ къысщыхъуркъым. НэкIум телъ дыркъуэр тезылъхьар цIыхущ. Псэр плъагъунукъым, зыхэпщIэ мыхъумэ. Къозытар ди Тхьэрщ. КъызэрыслъытэмкIэ, псэр нэхъ лъапIэщ нэкIум телъым нэхърэ, — жиIащ Си-нэмис хуэму, зэхэщIыкIыгъуэу.
ЩIалэм апхуэдэ жэуап абы къритыжыну и гугъа-къым. Зэхихар псэкIэ зэригъэзахуэу щыта нэужь, жеIэ:
— Упсэу, Тхьэм и нэфIыр зыщыхуэн! Уи ныбжьым емылъытауэ угубзыгъэу къыщIэкIащ… Уи цIэр сыт, дахэ?
— Си цIэр Синэмисщ.
— Си нэм ис, си нэм и плъапIэ, си гум имыкI, жиIэу ара? — щIалэр пыгуфIыкIащ.
Апхуэдизу зыгъэщта нэщхъхэр зэхэмылъу илъагъу-ну хуейуэ, и напIэр къиIэтащ Синэмис, мор пыгуфIыкIа-уэ къыщыщыхъум.
Хъыджэбзым и нащхъуитIыр гъунэгъуу зылъэгъуа щIалэр, гуфIэнри щигъэтыжарэ пщащэм и дахагъэм ит-хьэкъуауэ, къеплъырт, и нэхэр тримыгъэкIыу.
— Сэ си цIэр Мамыкъуэщ. Синэмис и щхьэр ищIащ.
— Сыгуващ, сежьэжынщ, — жери пщащэр, и анэм ещхьу, щабэу щIым теувэурэ, псыхъуэм къыдэкIыжащ. Мамыкъуи абы пидзын жэуап игъуэтакъым.
Мамыкъуэ щIэгупсысурэ, сыт хуэдэ Iуэху пэрыувами, и кIэм нимыгъэсыфу, сыт къищтами, IэщIэхуу къэнат пщащэр. Хурирэт жиIахэри щыгъупщэжат, щIалэм и нэ фIыцIитIым зэрыщIэплъэу. И нэкIум телъ дыркъуэри екIупсу къилъытэрт иджы.
Iупсэ иригузавэрт и пхъум и щытыкIэ хъуам, ауэ нэхъри зыгъэгуIэр и псэр къезыхуэкIырат. «Си щIали-щыр узыншэу къысхуэхьыж, ди Тхьэ!» — жэщи махуи арат и щхьэм илъри къыжьэдэкIри. Зы гузэвэгъуэ гуэр къэхъуну къыщыхъурт, ауэ и пхъум абыкIэ зыкъригъа-щIэртэкъым, имыгъэгузэвэн щхьэкIэ.
Синэмис щIалэм зэрыхуэзар Дыжьын хуиIуэтэ-жащ, пщэдджыжь къэс псыхьэ къикIыжыху, «ухуэза, плъэгъуа?» жиIэурэ, къыкIэрыкIыртэкъыми. Тхьэма-хуэ дэкIат абы лъандэрэ, ауэ пщащэр Мамыкъуэ а зэм фIэкIа IущIатэкъым. Iупсысэм иукIырт, лъагъуныгъэ зэрыхуищIыр псэкIэ зыхищIэрт.

* * *
Мамыкъуэ псыхъуэм къыдэкIыжщ, мэз лъапэм щилъэхъа и шым зридзри, жьыр къылъэщIэмыхьэ жыхуаIэм хуэдэрэ мэзым хэту махуэ ныкъуэкIэ жащ. Мэзыкум хэт пщыIэм щIыхьэри, пIэм хэлъ лIыжьым щхьэщыхьащ:
— Сыт ухуэдэ, ди адэ?
— Куэд схьыжыну къыщIэкIынукъым сэ. Зыри сэбэп къысхуэхъужыни хуэдэкъым. УмыкIуэ афIэкIа абы нэс хущхъуэхьэ. Уи Iуэху и ужь итыжи, нэхъыфIщ.
— Сэ си гугъэр хэсхыжакъым, ди адэ, Тхьэм жиIэмэ, ухъужынущ…
— Хьэуэ, бжесIакъэ сэ! — жиIэнур нримыгъэгъэсу, къэпсэлъащ къехьэлъэкIыурэ лIыжьыр. — Сэ си нитIыр зэтезмылъхьэ щIыкIэ, Мэтджэрий и лъапсэр игъущы-кIыну сыхуейщ, и къуэ ещанэм и щхьэр къысхуумыхь-мэ, сытIэулIэщ… — афIэкI хужымыIэу, и къарур мащIэ хъуати, и нэр зэтрипIэри, хьэлъэу къыхэбэукIыурэ, лIыжьыр Iурихащ.
— ЗэрыжыпIэщ, ди адэ! Iъуэтыж и щхьэр къыпхуэс-хьыну пхузоIуэ тхьэ, — жиIэри, пщыIэм къыщIэкIыжащ.
— Зиусхьэн, Iъуэтыж и лъагъуэр тфIэкIуэдащ, ауэ уIэгъэ хьэлъэ хъуащи, жыжьэ кIуэфынукъым, — жеIэ къыIухьэжа щIалэ псыгъуэ кIыхьым.
— Зызумыгъэлъагъуу IукI мыбдеж, зы псалъэ къы-фIумыгъэкIыу! — жиIэри и нэхэм хъуэпскI къыщIидзым хуэдэу еплъащ Мамыкъуэ абы. Мыдрейми зэуэ зигъэб-зэхыжащ.
Мамыкъуэ зэрищIэжрэ мэзым щыпсэурт, и анэ-ри илъэгъуауэ къыхуэгубзыгъыжыртэкъым. И адэм бгъуры ту, балигъ зэрыхъурэ цIыхухэр яхъунщIэу, яхъун-щIар яукIыу гъащIэр щахьырт дыгъэ бзийр хуиту къы-зыкIуэцIримыдз мэз Iувым. Iупыр цIыху тIощI хъурт, ауэ, зэшищым яIущIэу зэхэуа нэужь, пщыкIуплI къэнауэ арат, езыри зи псэм еджэу телъ и адэри хэту. И адэм и уIэгъэр хуигъэхъужын и гугъэу, Синэмис щыIущIа псыхъуэм махуэ къэс удз хущхъуэ кърихырт Мамыкъуэ. «Бланищым щыщу тIур сукIащ» жыхуиIари Синэмис и дэлъхухэрат. Ауэ ар абыхэм зэрашыпхъум зыри хи-щIыкIыртэкъым. ЗэшитIыр иукIакIэт, ауэ нэхъыщIэр яIэщIэкIри, и лъагъуэр яфIэкIуэдат. Арат Хьэсбий дадэ и гур щIэмызагъэри. Мамыкъуи псалъэ абы иритат Iъуэ-тыж и щхьэр къыхуихьыну. Арат и адэр зэрылIыкIыну уIэгъэ хьэлъэр къытезыдзар, абы ар игъэгъункIэ Iэмал зимыIэт. Iупым ящыщу Хьэсбий ныбжькIэ къыкIэлъы-кIуэр Аслъэнджэрийт. Ар Мамыкъуэ и адэ етIуанэу ибжырт. ЗэрыцIыкIурэ хабзэм, нэмысым хущIигъэ-джыкIат, хьэл-щэн дахэу хэлъри къыхэзылъхьар арат. И адэм зэуэным, лIыукI Iуэхум хуигъэсами, адыгэлI нэсу къэзыгъэтэджар Аслъэнджэрийт. Абы къыхилъхьэмрэ и адэм зыхуригъасэ Iуэхумрэ хузэхуэмыгъэхъуу, щIа-лэм и гупсысэхэр куэдрэ зэпекъурт. Куэдри егупсысырт, ауэ здэкIуэну лъэныкъуэр къыхуэщIэртэкъым. Абы и бэлыхьым зэриукIыр Аслъэнджэрий жримыIэу афIэкI хуэшэчыжынутэкъым. ЗэхигъэкIын хуей Iуэхуу иджы-ри къэс зэрихьа къомым я жэуап къигъуэтын и гугъэу, Аслъэнджэрийм бгъэдыхьащ Мамыкъуэ:
— Аслъэнджэрий, иджыри къэс дыщIэзауэмкIи, дызэ-зауэмкIи, мэзым дыщIыщIэсымкIи сынывэупщIакъым. Ауэ иджы и пэжыпIэр сщIэну сыхуейщ. СынолъэIу, Тхьэм и хьэтыркIэ, пэжыр сщумыбзыщI!
— Уей, Мамыкъуэ, зызэман псалъэ быдэ уи адэм еста-уэ щытащ абы и пэжыпIэр бжезмыIэну, ауэ уэ иджы лIы ухъуащи, сыбзыщIыжкIи, лIо?
— ЖыIэ, жыIи, си гур гъэпыIэ.
— Мыпхуэдизылъ щIэдгъажэр дылIыукIщ, дыдыгъуа-кIуэщи аращ. Ар уэ фIы дыдэу къыбгуроIуэ. Ауэ игъащIэ лъандэрэ апхуэдэу дыкъэгъуэгурыкIуакъым дэ. Мис а зымахуэ дызэзэуа зэшищым я адэмрэ уи адэмрэщ мы псори къызытехъеикIыжар.
— КъызгурыIуэркъым, нэхъ гурыIуэгъуэу жыIэт, Ас-лъэнджэрий, — мэлъаIуэ Мамыкъуэ.
— Уи адэмрэ абыхэм я адэ Мэтджэрийрэ зэныбжьэ-гъуу щытащ. ТIуми зы пщащэ фIыуэ ялъэгъуат. Пща-щэу щыIэм я нэхъ лейт ар, сыту дахащэт! И цIэр Iупсэт. Iупсэм Мэтджэрийр фIыуэ илъэгъуати, уи адэм къепэ-гэкIащ. Ар фIэгъэнапIэ яхуэхъури, зэныбжьэгъуитIыр бий зэхуэхъуащ. Сытми, Iупсэр Мэтджэрийм дэкIуэ-сащ. Хьэсбий апхуэдизкIэ ефыгъуэт абыхэми, бампIэм зэгуиудырт. Мэтджэрий иукIыну, бын къащIэхъуэми, псэууэ дунейм тримыгъэтыну тхьэ иIуат. Уи адэр иджы-псту къулейсызу мэзым щIэсми, уэркъщ. «Лъхукъуэ-лIыр нэхъ къищтащ, уэркъым нэхърэ!» — жиIэурэ, делэ ирихъуным нэсат, апхуэдизкIэ фIыуэ илъэгъуат Iупси. И бампIэр цIыхухэм ятрикъутэу щIидзащ. Махуэ гуэ-рым, и бампIэр фадэм иригъэтхьэлэн и гугъэу ефауэ, зы цIыхубз цIыкIу шыплIэм дидзэщ, мэзым ихьри, лей ирихащ. Пщащэм, лажьэ иIэу къыщищIэм, и унагъуэр ибгынащ. Фызыжь гуэрым екIуалIэри, абы деж щызэ-фIэкIащ. И хъыбар дунейм къытехьэри, Хьэсбий и деж нэсащ бын зэриIэр. ЗэрыщIалэ цIыкIур къыщищIэм, и анэр къигъуэтащ, сабийр къытрихыжыну хуежьэу, «Си хьэдэм уемыбэкъуауэ уэстынукъым!» щыжиIэм, цIы-хубзыр иукIщ, укъищтэри, мэзым зыщигъэпщкIуащ, дэ дызэщIигъури… Къызэрыхуамыгъэгъунур ищIэрт. Аращ, Мамыкъуэ, Iуэхум и пэжыпIэр.
Мамыкъуэ, ину бэуэн шынэрэ зимыгъэхъейуэ, еда-Iуэрт зи жьакIэм тхъугъэ хидза лIым. Зэхиха псом ерагъ-кIэ къыхэкIыжри:
— Сыт-тIэ а щIалищым я Iуэхуу абы хэлъыр? Абыхэм лажьэ яIэтэкъым, сыт хуэдэу Iуэхур къекIуэкIами. Щхьэ дигъэукIа ахэр?
— БжызоIэри, и акъылыр зэкIуэкIат! А щIалэхэм якIэ-лъыплъурэ, зэрыпщIэщи, зыIэщIыдигъэлъхьащ тIур. Ещанэри, Тхьэм ещIэ, зыщIыпIэ къуэлъ хъунщ иджы-псту, и псэр хинауэ.
— IурыIуэгъуэщ, Аслъэнджэрий. Тхьэр арэзы къып-хухъу, — жиIэри Мамыкъуэ пщыIэм щIыхьэжащ. И адэм щхьэщыхьэмэ, Хьэсбий и жьэр ущIарэ лIауэ щылът, и Iэ лъэныкъуэр пIэм къелэлэхыу. Мамыкъуэ абы и Iэр бгъу-рилъхьэжщ, «Тхьэм къыпхуигъэгъу, ди адэ!» — жиIэри, къыщIэкIыжащ.
Iупым я нэхъыщхьэр иджы Мамыкъуэти, унафэ ищIащ афIэкIа мыдыгъуэжынхэу, ямыукIIарэ цIыху хуэдэу псэунхэу. Псори абы арэзы техъуэри, Хьэсбий щIалъхьэжащ. Айтэчрэ Жанхъуэтрэ кхъащхьэ сын хухасэжащ, я хьэдащхьэм пщIэ, нэмыс хуащIу. Нэху къекIмэ, Лабэ Iуфэ Синэмис щыIущIэн и мураду, и пIэ изэгъэжащ Мамыкъуэ.

* * *
Пщэдджыжь къэс псыхьэ къакIуэ и хабзэт Синэмиси, мис, аргуэру къэкIуат псы Iуфэм. ЕтIысэхауэ псы къи-зыгъахъуэ хъыджэбзыр зэрилъагъуу, и гур нэхъ псынщIэу къеуащ Мамыкъуэ. И адэр дыгъуасэ щIилъхьэжа-ми, щIэпхъаджагъэу зэрихьамрэ езыми къуаншагъэу иригъэлэжьамрэ хуигъэгъуфыну къыщIэкIынтэкъым зэи. И адэм ещхьу зы хьэли хэлътэкъым, зэрылIыукIым нэмыщI. И анэ тхьэмыщкIэр цIыхуфIу щытагъэнт, и хьэлкIэ абы ещхьу къыщIэкIынт. НэгъуэщI мыхъуми, и цIэр ищIатэмэ, сыт хъунт?
КъыхэпсчыкIыурэ, пщащэр къимыгъэщтэн щхьэкIэ, гъунэгъу хуохъу ар. Синэмиси щIалэр къилъэгъуащи, сабийм хуэдэу и гур къоуэ, щтэIэщтаблэ хъуами, мащIэу погуфIыкI, Мамыкъуэ къызэрыкIуар зэримыжагъуэр къригъащIэу.
— Уи пщэдджыжь фIыуэ, си нэм ис! — гуапэу жеIэ щIалэм. — Куэд щIауэ дызэрылъэгъуакъым!
— МахуипщI къудейщ, — гуфIэу жеIэ Синэмис.
— А махуипщIыр сэ илъэсипщIу къысщыхъуащ!
— Дауэ жыпIа? — и напIэхэр хигъэлъэтри, къыдэп-лъеящ пщащэр.
— Зэхэпхащ, ухуеймэ, иджыри зэ жысIэжыфынущ!
— Хьэуэ, хьэуэ, — укIытэжащ хъыджэбзыр.
Езым нэхърэ фIыуэ нэхъ лъагэ щIалэ гуакIуэм худоплъей пщащэр. Сыту дахащэ и нитIыр! Пэжщ жаIэр: цIыхум и нэм ущIэплъэмэ, и псэр уолъагъу. ЩIалэм и нитIым щIэплъэмэ, Синэмис абы и псэр илъагъу къы-фIощI, и гур мафIэлыгъейм ес.
— Си нэм ис, си гур уэращ зейр, — зыхуэмышыIэжу къыжьэдэхуащ Мамыкъуэ. — Узыхуей дыдэр ещIэ!
А псалъэхэр щызэхихым, Хурирэт жиIахэр и гум къокIыж Синэмис, ауэ, ищIэр имыщIэжу, пщIыхьэпIэм зэрыхэтам хуэдэу, къэхь, жиIэри и Iэр ишиящ.
Абы хэту, «Синэмис!» жиIэурэ, къажэрт Дыжьын. Пщащэм зыкъищIэжри, псынщIэу и Iэхэр ирихьэхы-жащ.
— Пщэдей дызэхуэзэну? — жиIащ Мамыкъуэ.
— СщIэркъым! — и дамэр дришеящ хъыджэбзым.
— Сэ сыножьэнущ пщэдджыжь иджы хуэдэм! — къы-пыгуфIыкIри, Мамыкъуэ мэзымкIэ иунэтIащ.
Синэмис гуэгуэныр къищтэжри, и дамащхьэм тригъэ-уващ, ауэ, Дыжьын гъыуэ гъунэгъу къызэрыхуэхъуу, игъэувыжащ. Ар абдеж къагъанэри, тIури щIэпхъуащ. Iуэгуэныр псыр зэриту псыхъуэм къыдэнащ. ПщIантIэм дэлъэдэжхэмэ, Iъуэтыж и шыр бжыхьым кIэрытщ, и щIыфэр зэрыщыту уIэгъэщ, лъыр кIэрыгъуэжауэ. Iъунэгъухэри пщIантIэм дэзщ. И лъакъуитIыр щIэкIэзы-зыхьу, жьыр хуримыкъуу, и нэр щыункIыфIыкIыурэ, унэм хуэм дыдэу щIохьэ Синэмис. ПIэм иукъуэдияуэ илъ и дэлъхур зэ IуплъэгъуэкIэ къыхуэцIыхужакъым: и Iэпкълъэпкъыр зэщIэбэгат, уIэгъэм шын ирищIат, и нэкIу дахэми зы IэпапIэ хужьыгъэу хэлъыжтэкъым, ауэ иджыри бауэрт. Ар зылъэгъуа Синэмис лъэгуажьэ-мыщхьэу йотIысэхри, и жьэр IитIымкIи еубыдыж, мо зи псэм еджэу щылъым зэхихыу мыкIиин щхьэкIэ. И щхьэр зэрихьэурэ, хъыджэбзыр макъыншэу магъ, нэпс-хэр къещэщэхыу, и анэр, и щIыб къэгъэзауэ, блыным кIэрытщ, и гущIэм къикI нэпс гуащIэхэр цIыхум яще-гъэпщкIури.
— Ди анэ, Синэмис! — къарууэ хэлъыжыр зэщIекъуэри къыдрешей Iъуэтыж.
— Сыт, си псэр зыIухуэн? — зыкъегъазэ Iупсэ, и нитIыр плъыжь хъуарэ и макъыр кIэзызу.
— Синэмис! — и шыпхъум йоджэ аргуэру.
— Сымис, сымис, Iъуэтыж, — зыкъищIэжауэ, и дэлъ-хумкIэ зедз хъыджэбзым и Iэр иубыдыну, арщхьэкIэ, згъэузмэ, жери зешыIэж. Ауэ Iъуэтыж куэд щIауэ уз зыхищIэжыртэкъым, иужьрей и псалъэхэр жиIэну зо-ныкъуэкъуж.
— Мэзыкум зы пщыIэ итщ, лIыукIхэр щыпсэууэ. Я нэхъыщхьэр ди адэр зыукIаращ, и цIэр Хьэсбийщ. «Фи адэжьым и лъапсэм псы изгъэжыхьыжынущ, си гъащIэр икъутащ! ФыкIэлъыкIуэ, къывожьэ. ФыкIэлъызутIы-пщыну псалъэ естат!», — жиIэурэ, кIийрт. Айтэчи Жан-хъуэти лIы хуэдэу Iэщэ яIэщIэлъу лIащ. Мис, сэ сыхъуж-мэ, си унагъуэм илъ сщIэжынущ. Хьэсбий псэужкъым, ар сэ уIэгъэ ездзам къелынукъым, ауэ и къуэр. Ма-мыкъуэ. Аращ си къуэшхэр зыIэщIэкIуэдар. Мамы-къуэ.
«Мамыкъуэ» цIэр щызэхихым, и гъыныр щигъэтри, сыну жащ хъыджэбзыр. И нитIыр мыл кIанэхэм хуэ-дэу, и IитIыр едзыхауэ, лъэгуажьэмыщхьэу и дэлъхум бгъэдэсщ Синэмис. И анэри мэпыхьэри щысщ, и къуэм а жиIэхэр къызэремыхъулIэнур егъейри. КъыгурыIуат иджы Iупсэ и щхьэгъусэмрэ и къуищымрэ зыIэщIэкIуэ-дар, ауэ сыт и Iэмалт цIыхубзым? И къарум къихьыр нэпсыр арати, иутIыпщащ.
Абдежым Iъуэтыж Iуэщхъуу щIидзэри, жиIэр зэхыу-мыщIыкIыж хъуащ.
— Къысхуэвгъэгъу, къысхуэвгъэгъу! — жиIэу Iущащэу-рэ, ажалыр и Iэпкълъэпкъым хыхьауэ зэредзэ. Сабыр мэхъуж Iъуэтыж. Анэм зыхуэмышыIэжу хьэдэм зы-треубгъуэ, «ШыплIэм фытелъу фыкъыдахьэжыныр фи натIэ мыгъуэти-тIэ», — жиIэурэ, егъей. Синэмис и нитIыр хьэдэм къытримыхыу щысщ, зы «Iым» жимыIэу.
Тхьэшхуэрат зыщIэр абы а дакъикъэм дунеягъэкIэ ишэч жыхьэнмэр. ЩIалэм и псалъэхэр зэхэзыха благъэхэмрэ ныбжьэгъухэмрэ гъуэгу теуващ, лъы ящIэжыну.
Зэрыбзылъхугъэри, гъыным къарууншэ ищIа и анэ-ри щыгъупщауэ, Синэмис зегъэхьэзыр и дэлъхухэмрэ и адэмрэ ялъ ищIэжыну. И дэлъхухэм я щыгъынкIэ зы-къехуапэ, и анэм Дыжьын къыбгъэденэ, шым мэшэсри, пщыхьэщхьэм дэкIа шу гупым и ужь йоувэ. Мамыкъуэ и гум хуилъа IэфIыр, гухэлъ зэрыхуищIар, ар апхуэдэ цIыхуу къызэрыщIидзыжар щхьэжэ щыхъуарэ и нэкIур къезыхулэкI чыхэмрэ жыг къудамэхэмрэ зыхимыщIэу, пхрокI мэзым. Нэхущым шухэм ящIохьэ, закъримыгъэ-лъагъуу къапекIухьри, мэзыкумкIэ еунэтI. Шыр зэ-рифIэщкIэ еутIыпщри, тхъурымбэм щIигъэнауэ, мэзы-кум ит пщыIэм ирехулIэ. Шы лъэ макъыр зэхэзыха лIы гупыр къыщIокI. Псоми я ужь дыдэ итт Мамыкъуэ. Абы хэту Синэмис шым къолъэ, и нэм лъы къытелъэдауэ, къамэр кърепхъуэтри, щIалэм дежкIэ зедз. АрщхьэкIэ нэмысу лIитIым яубыд.
— СывутIыпщ! Фэракъэ жыхуэсIэр! СывгъэукI! Щхьэ ущыт, лIыукI? Ди лъапсэм псы ивгъэжыхьыжыну жы-фIатэкъэ зэадэзэкъуэм?! — жыхьэнмэм къипсэлъыкI фIэкI умыщIэну кIийрт Синэмис.
— Iагъу, мыр бзылъхугъэ?! — жаIэу и пыIэр щхьэрах-мэ, и щхьэцыгъуэшхуэр къыщIоху. И нитIым мафIэр къыщIихыу йоплъ пщащэр Мамыкъуэ. Мамыкъуи, «сы-вутIыпщ» псалъэр щызэхихым, къыгурыIуат ар зэры-цIыхубзыр, ауэ Синэмису и гущхьэ къэкIыххэртэкъым. Иджы, гъущI IунэкIэ кIэраукIам хуэдэу, жыгым кIэ-рытщ, псэм и щIасэу зыпищI щымыIэм йоплъри. Къы-гурыIуат иджы махуищкIэ зэжьа пщащэр псыхъуэм къыщIэмыкIуар.
— ЛIо, щхьэ ущыт? Мис, сыкъэкIуащ! Ди лъапсэр бгъэгъущыну аратэкъэ узыхуеяр? Си адэри си дэлъ-хуищри фIэщIэкIуэдащ. Сытыт къыващIар? Сытыт абы-хэм фигу щIебгъар? — махуищкIэ ишыIа и нэпсхэмрэ къу-зауэ иIыгъа и макъымрэ абдежым иутIыпщащ Синэмис.
Абы хэту зэрыгъэкIийуэ къэсащ Синэмис и ужь ит шу гупыр. Макъыр щызэхахым, шу пщыкIутIыр япожьэри, зэхэуэр яублэ. Мамыкъуэ, зы псалъэ къыфIимыгъэкIыу, пщыIэм щIохьэж. Къарууншэ хъуа бзылъхугъэр, IэщIау-да къамэр къещтэжри, кIэлъыщIохьэ щIалэм. И щIыба-гъыр къэгъэзауэ Мамыкъуэ щытщ. Синэмис щабэрыкIуэу щIалэм и щIыбагъым къыдохьэ, и IитIымкIэ къамэр быдэу екъузри, зешэщI. Мамыкъуэ зэуэ зыкъегъазэри, жеIэ:
— Узыхуей дыдэр къызэщIэ, къэзлэжьащ, ауэ япэщIы-кIэ зыгуэр бжесIэну сыхуейт!
— ЖыIэ!
— Сэ иджыпсту къызгурыIуауэ аращ, гуузу дукIа а щIалэхэр узэридэлъхухэр. Куэд щIакъым къызэрысщIэ-ри ахэр бий тхуэхъуныр къызыхэкIар. Ауэ, дауэ щыта-ми, мыр хьэкъ пщыхъуну сыхуейт: сэ уэ укъэслъыхъуа-къым, гъащIэм дызэхуишауэ аращ, си кIуэдыжыкIэр нэхъ гуащIэ хъун щхьэкIэ. Си псэм удыхьат, си нэм ис, уи гъусэу гъащIэщIэ сыухуэну си гугъат. Си гъащIэм и дыгъэщIэу укъыкъуэкIат. Иджы, зэрыбжесIащи, си гур зейр уэращ, узыхуей дыдэр ещIэ!
— Си анэм и бынищыр егъеиж, щым щыщу а зым и хьэ-дэращ щIилъхьэжар, бзылъхугъэ зи фIыгъуэу фызабэ гъащIэр натIэ хуэфщIащ. Сэр дыдэр мы си щхьэ къри-кIуам и ужькIэ сызэрыпсэужынур сщIэркъым! Сэри си гум щызгъафIэрт гугъэ къабзэхэр. Ауэ иджы лъыпсыр къапож а сиIа гугъапIэхэм!
— Сэ лIыукIыу сапIащ, хъунщIэным сыхуагъэсащ, нэгъуэщI гъащIэ слъэгъуакъым. Ди адэхэм я зыгуры-мыIуэныгъэкIэ… Нэхъ тэмэму жыпIэнумэ, си адэм и къуаншагъэкIэ апхуэдиз лъы дгъэжащ. Къысхуэгъэгъу!
— Тхьэм къыпхуигъэгъу! — жиIэщ, къамэр ину къиIэт-ри, пщащэм зыхиIужащ.
— Синэмис! — ину кIиящ Мамыкъуэ. Пхъуэри, мы-джалэ щIыкIэ, къиубыдащ… — Си нэм ис, — Iущащэрт щIалэр, хъыджэбзым и нэхэм щIэплъэурэ.
Синэмис и нэпс закъуэ къыщIэжащ.
— ДунеягъэкIэ ууей сыхъуну иухатэкъым. СутIыпщ, укъызэмыIусэ! — жиIэри, и нащхъуитIыр зэтрипIащ.
Мамыкъуэ къамэр къыхичыжри, хьэдэр зрикъузы-лIащ, уIэгъэм къиж лъы пщтырыр и щIыфэм телъадэу. Абы хэту, пщыIэм мафIэ кърадзри, напIэзыпIэм дрисе-ящ. Яжьэм хьэдэ къупщхьитI зэбгъурылъу къыхагъуэ-тэжауэ жаIэ, зым и Iэр адрейм IэщIэлъу. ХьэдитIым я зыр зэры-Синэмисыр къыщащIэм, шу гупым щыщу къелам я щхьэр къыфIэхуауэ къагъэзэжащ.
«Си унагъуэр сэ стекIуэдэжащ», — жиIэщ, ар удын хуэхъури, Iупси куэд ихьыжакъым.

Хьэлэмэтщ: биографие

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: Къаныкъуэ Анфисэ, Прозэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

ЦIыхуу еплъар: 320

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: