Псалъэжь: Шы хъуэжалэ и уанэ пылъапIэм пелъэж.
ПсынщIэрыпсалъэ: Жамыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.
ГушыIэ: ПсынщIэу къэпщтэжар емыхуэха хуэдэщ.
Къуажыхь: Арэфыпс, псыхэкIыкI. (Жызумей)

Къэплъыхъуэр

Лъагъуныгъэм и къарур

Сыту гугъу зыгуэрым ущыпэплъэр. Iур пIейтейуэ, зэманыр пхуэмыгъакIуэу, а дакъикъэр щIэх къэмысыну къыпщохъу. Сыхьэтыр хым сыкIуэнщ, жиIащ. Дакъи-къэ тIощIрэ тхурэщ иIэжыр. Алъандэрэ Iуэху сщIэми, кино сеплъми, зыгуэрурэ махуэр кIуат. Иджы а дакъи-къэ бжыгъэхэр схуэгъакIуэркъым. Къысщохъу махуэ тIощIрэ тхууэ. Сыхьэтри и пIэм ина нэхъей, сыту хуэ-мыхущэ. Щхьэ къездзыхыу сымыкъутэрэ?! Хьэ банэ макъ зэхызохри, нэхъ жьыуэ къэкIуауэ пIэрэ? Хьэуэ, къэкIуакъым. Зыри къэкIуакъым.
НтIэ, мы хьэжьым сэ сымылъагъуу илъагъур лIо? ЩIымахуэм сыту псынщIэу жэщ хъурэ. Уэсыр Iуву телъщ, мазэри изщи, дунейр нэхущ. ЩIыIэми сыкъи-сащ. Щхьэ щIыбым ар къэкIуэху сыдэтын хуей?! Шей тIэкIу сефэнщ, зыкъэзгъэхуэбэжынщ. АпщIондэху, къэкIуэнумэ, къэкIуэнщ. Мис нэсыпащ зэманри. Дакъи-къэ зытIущыр кIуэжмэ, сыхьэтих хъунущ. Аргуэру хьэ банэ макъ зэхызох. СыкъигъапцIэу пIэрэ мы ди хьэжь цIыкIум? Хьэуэ, къэкIуа хуэдэщ. И «Волга» хужьы-шхуэмкIэ къэкIуащ.
Лидэ щIалэм хуэзэри, хъарзынэу зэбгъэдэтахэщ. Къыдыхьэжа нэужь, мыарэзыныгъэр и нэгум къищу, Ритэ и пхъум зыкъыхуегъазэ:
— Сыту псынщIэ а щIалэр. ЩIы фIыцIэм щIихуэн си гугъащ машинэр. Апхуэдизу щIебгъэтхъу хъун? Ма-шинэм тет сыринэжьри сыт и уасэ, къазыхъу макъыжь хуэдэ. Сигу ирихьыркъым ар.
— Сэ си гуи си пси дохьэ.
— Тобэ, ярэби, абы фIэкI щIалэ щыIэкъэ?! Сыт Му-хьэмэд и лажьэр? ЩIалэ хъарзынэщ, къалэм дохутыру щолажьэ. Апхуэдэщ ямыгъуэту зылъыхъуэр. Сыт, зыри жыпIэркъыми, лIо дэбгъуэр?
— Зыри дэзгъуэркъым, ауэ сэ абы сыхуейкъым.
— Дауи, уэ узыхуейр милицэ щIалэрщ. Ауэ укъигъэ-пэжыркъым. Укъигъэпэжу щытамэ, тэмэму уи ужьым итынт. Щыхуейм къокIуэри, укъегъуэт, щыхуейм зе-гъэкIуэд. Бзаджагъэ хэлъу фIэкIи къопсалъэркъым. ФIыуэ укъилъагъуу жиIэурэ, нэгъуэщIым епхъуати…
— Епхъуами, къишакъым.
— Къишакъым, къыдэкIуатэкъыми.
— Абы теухуауэ дызэпсэлъащ.
— НтIэ, сыт къыбжиIар?
— ТIэкIу ефати, ныбжьэгъухэм трагъэгушхуэри, де-лагъэкIэ епхъуащ, армыхъумэ.
— Щхьэр егъэуз. Хуэмейуэ щытамэ, ныбжьэгъухэм щхьэкIэ ищIэнтэкъым.
— Абыхэм папщIэ ищIакъым, атIэ чэф хъуати аращ.
— Чэф хъуати, жи. ЛIо, ефамэ, и акъылыр ирифыжа уи гугъэрэ? ЦIыхум и гум илъ псор къэпщIэну ухуеймэ, фадэр хуэший. Абы цIыхум и гум илъыр къызэрырихум, зыхуей дыдэр зэрыжригъэIэм, хьэмэрэ иригъащIэм сыт хэпщIыкIрэ? Зыри хэпщIыкIыркъым. Уи милицэм хъы-джэбзыр игу ирихьырти, къишэн и гугъащ. Ауэ къра-такъым е езым къызэрипэсакъым, губжьуэ уи дежкIэ зыкъыщIигъэзэжар аращ. ЦIыхухъурэ хьэрэ жыхуи-Iэращ, уи дзыхь иумыгъэз. Къыпщыдыхьэшхыу ежьэ-жынри Iуэхум хэлъщ.
Анэм жиIэм едаIуэ фIэкI, Лидэ зыри пидзыжыр-тэкъым. Абы ар игу щыдэмыхьэкIэ, сэ зыри схуэ-щIэнукъым, жиIэрт. КъысхугурыгъэIуэнукъым ар зэрыщIалэфIыр. ФIыщ, сигу ирохьри, псэм хэлъщи, схухэхынукъым.
Пщыхьэщхьэ щIагъуэ къэмынэу, Рэмэзан Лидэхэ къакIуэрт. Машинэр игъэкIийуэ, хьэр игъэбанэу куэб-жэпэм щытт. Хъыджэбзри гуфIэжу дэжырти, гуапэу сэлам ирихырт. ЩыгуфIыкIыу бгъэдэтт. Хуэгуапэрт, а кърищIам щхьэкIэ къимыгъанэу. НэгъуэщIым и ужь ихьами, къишакъым, си деж къыщыкIуэкIэ, сэращ зы-хуейр, жиIэурэ, Лидэ и гур игъэфIырт. А хъыбарым зэи къытригъэзэжу тепсэлъыхьыртэкъым, Рэмэзан жиIэ псори и фIэщ хъурт.
ЩIалэм зэзэмызэ шхапIэхэм, кинохэм ишэрт, ауэ хъыджэбзыр зэи и закъуэ яутIыпщыртэкъым. Масирэт и дэсыгъуэм ирихьэлIэут хуит щащIыр.
Апхудэурэ, илъэс дэкIащ. Пщыхьэщхьэ гуэрым Рэ-мэзан Лидэхэ кIуат, тIэкIу еIубауэ. Куэдрэ жиIэрт Лидэ фIыуэ илъагъуу, абы фIэкI зыми хуэмейуэ. А пщыхьэщ-хьэм фIэкI ар зэи хъыджэбзым елъэIуатэкъым, къыз-дэкIуэ, жиIэу. Лидэ ар, дауи, и гуапэ хъуащ, ауэ пIалъэ иритащ:
— Мазищ нэхъ мыхъуми, дэгъэкI. ЦIыхур унэм щIэ-зыубыдэ щIымахуэ щIыIэм сыхуейкъым. Iъатхэм нэхъы-фIщ. Бжэндэхъу, пцIащхъуэ цIыкIухэр къэлъэтэжауэ, джэдхэр къакъэу, удз щхъуантIэ цIыкIухэр къыхэжа-
уэ.
А пщыхьэщхэм лъандэрэ Лидэ щIалэр илъэгъуа-къым. КъыкъуэкIыртэкъыми, зэгуэпырт, ауэ Лидэ гугъэрт ар мыгувэу къыкъуэкIыну.
Махуэ гуэрым телефоныр къозу. Рэмэзан къэпсалъэ и гугъэу, Лидэ, гуфIэу къытрех.
— Лидэ, дауэ ущыт? Масирэтщ нэпсалъэр.
— Хъарзынэщ, Масирэт. Уэ сыт ухуэдэ?
— Сэри сыхъарзынэщ, экзамен дагъэтати, «тху» къэс-хьауэ, согуфIэ. Иджыри тIу къэнэжащ.
— Ахэри Тхьэм ехъулIэныгъэкIэ уигъэт.
— Упсэу, Лидэ. Си жагъуэ хъуащ абы къуищIар. Сыту напэншэу къыщIэкIа.
— Сыт зи гугъу пщIыр? Хэт жыхуэпIэр?
— Рэмэзанщ сызытепсэлъыхьыр. Къишауэ зэхэсха-щи, аракъэ сыщIызэгуэпыр. Уэр фIэкI зыми хуэмейуэ жиIэурэ, иужьым нэгъуэщI къишэу.
— Масирэт, сыт жыпIэр зищIысыр? Абы къишауи? Зэи къэмыхъунурат, дэ пIалъэ зэттащ, мазищ дэкIмэ, жытIэри.
— Лидэ, Тхьэм щхьэкIэ, пщIэртэкъэ? Алыхьым щхьэ-кIэ къысхуэгъэгъу, сэ ар уэ зэхэпха си гугъащ, Iуэхум хэпщIыкIыу фIэкI сщIакъым.
— Масирэт, угушыIэрэ уэ хьэмэрэ, пэжу, къиша?
— Лидэ, сэ япэу хъыбарыр бжесIауэ ара-тIэ?
— ЖыIэ пэжыр.
— Пэжыр жысIакIэщ.
— Си фIэщ хъуркъым, дауэ?
— Сыт хуэдиз хъуа уи деж къызэрымыкIуэрэ?
— Мазэм щIигъуащ.
— НтIэ, абы лъандэрэ ущыгъупщэжащ, зэман зы-тригъэкIуэдэни къигъуэтащ. Лидэ, уемылIалIэ абы. Адрей дохутырыр нэхъ гурыхьщ. Сэ зэи Рэмэзан пхуэз-гъэфащэртэкъым. Сыт щхьэкIэ жыпIэмэ уэ уцIыху ща-бэщ, ар щыкIауэ гурбиян гуэрти… Лидэ, зыри жыпIэр-къыми, щхьэ щэху ухъуа? Угъыу жумыIэ закъуэ. Уи нэпси уи лъагъуныгъи хуэфащэкъым абы. Щэбэтым сынэкIуэжмэ, дызэхуэзэнщ. Узыншэу ущыт!
Лидэ ищIэртэкъым и фIэщ ищIынур: фIылъагъу-ныгъэ зыхуиIэра хьэмэрэ шыпхъум хуэдэу илъагъу и ныбжьэгъура? «Дауэ Рэмэзан сэ апхуэдэу къызищIэн? Си фIэщ хъуркъым! Хьэмэрэ къызищIэфыну пIэрэ? Дауэ си ныбжьэгъум сыкъызэригъэпцIэнур, хьэмэрэ си щIалэр езым игу ирихьмэ, сэ си гур щигъэкIын папщIэ жиIауэ пIэрэ? Хьэуэ, апхуэдэ хьэл абы хэлъкъым. ЩIалэ хуей-мэ, игъуэтыркъэ. Масирэт ар игу зэрыримыхьыр дапщэ-рэ къызжиIа. СщIэркъым, хэт жиIэра пэжыр? Рэмэзан фIыуэ сыкъилъагъуу, сэр фIэкI зыми хуэмейуэ жиIащ. Сишэнуи жиIат, ауэ ар щыжиIам ефат. Сыт щхьэкIэ, мамэ жиIатэкъэ цIыхум и гум илъыр фадэм кърихуу. Емыфауэ щхьэ зэи къызжимыIарэ? УкIытамэ-щэ жиIэн? Хьэуэ, укIытэ жыхуаIэр абы ищIэххэркъым.
Iупсысэ къомым, зэригъэзахуэурэ, Лидэ и щхьэр хэу-нэзыхьат. Абы и ужьым Мухьэмэд къитт. Ауэ ар ма-хуэ къэс къакIуэртэкъым, тхьэмахуэм зэ къыкъуэкIыу арат.
«Куэдрэ къэкIуэрейри щIагъуэкъым, — жиIэрт анэм, — уигъэхьэулеину аращ зыхуейр». Ахуэдэт мили-цэ щIалэр. Зы пщыхьэщхьэ къэмынэу жыхуаIэм хуэдэу къакIуэурэ, зэуэ пичырти, зэман дигъэкIырт, аргуэрым щIидзэжырти, зыкъомрэ къакIуэрт. Иджы къишащ!
Щэбэт махуэм Масирэт, зэрыжиIати, Лидэхэ къэ-кIуащ. Масирэтрэ Ритэрэ я гупсысэхэр зэтехуэрти, Лидэ абы иризэгуэпырт. Ахэм зыжьэу жаIэрт Рэмэзан зыри мыхъуну. Лидэ а псор гущIэлъэсыкI щыхъурт.
— Хъарзынэу хъуащ, уи ужьым икIамэ, аращ, — жи анэм.- Си гуи си пси дыхьэртэкъым, щIалэ псынщIэ щы-кIа гуэрти. А мыхъунур уи гъуэгум трех, нэхъыфIыр къэнарщи, тэмэму уэ езыр хущыт. Мухьэмэд цIыху тэ-мэмщ, цIыху бгъэдыхьэкIэ, бгъэдэтыкIэ ещIэ, хъэрахъэ-къым. Махуэ къэси къакIуэркъым, псоми чэзу зэраIэр къыгуроIуэ.
— Тхьэ, мис ар щIалэфIтэмэ, — къопсалъэ Масирэт. -КъыздэкIуэ, жиIэмэ, ухэмыгупсысыхьу дэкIуэ. Апхуэдэ щIалэ благъэкIыркъым. Уи Iэпэр иIыгъыу укъришэкIы-нущ, узыхуей псори къыпхуищIэнущ.
«Сыт мыгъуэр хащIыкIрэ абыхэм а Iуэхум. Езыхэр зыхуейра, хьэмэрэ сэ сызыхуейра? Iыхьлыи, ныбжьэ-гъуи, псори зы хъуауэ, щхьэ сагъэбампIэрэ? Хъарзынэщ къишамэ, аращ фIыуэ слъагъур. Сыт абыхэм мы си гум иращIэфынур? Адрей щIалэм нэхъыбэрэ къысхутепсэ-лъыхьмэ, къысхущытхъумэ, нэхъыфIу схуэлъагъуну къафIэщIрэ? Си гум гуныкъуэгъуэ иIэми нэхъыфIщ, фIыуэ сымылъагъум сыдэкIуэ нэхърэ. Абы сыдэкIуэкIэ ар насыпыфIэ схуэщIыну, хьэмэрэ сэ нэфIэгуфIэу сы-щытыфыну? Си фIэщ хъуркъым. Нысэ нэщхъыцэ зыри хуейкъым. Аращи, гугъу иремыхь, «умыгузавэ, сэ, тхьэ, щIалэфI дыдэ къыпхуэзгъуэтыным, нобэ уезгъэшэнмэ, мыбы уезгъэлъэгъунмэ» къызжезыIэхэр. Ахэр къыз-жаIэу, щхьэ нэхъри сызэгуагъэпрэ? Езыхэр зыхуейм сэ сыдэкIуэн нэхъей. Сыкъыдэнэжауэ, зыми сызэримыпэс хуэдэ. Си Iуэху къызэрырамахуэ, сызэрыхуейуэ срагъэп-сэу».
Махуэ гуэрым, Лидэ и закъуэт унэм щIэсри, тогушхуэ-ри, Рэмэзанхэ мэпсалъэ. Телефоныр цIыхубз гуэрым къытрихащ:
— СынодаIуэ.
Лидэ цIыхухъу макъ зыкъещIри:
— Дауэ фыщытхэ, — жи. — Рэмэзан щIэс?
— Хьэуэ, лэжьапIэм щыIэщ.
— Хъунщ-тIэ, фи махуэ фIы ухъу!
— НэхъыфIыжу.
Апхуэдэу куэдрэ псалъэрт, нэхъыбэми щIэсу игъуэ-тыртэкъым.
Зэзэмызэт езым къыщытрихыр. Ауэ абы щыгъуэ-ми Лидэ зыри хужымыIэу щым хъурт. Модрейми губ-жьыр хэлъу: «Емынэм щхьэкIэ телефонным укъеуэрэ ущымыпсэлъэнум, уэр фIэкI Iуэху сиIэкъэ?» — жиIэрти, тридзэжырт. Арати, аргуэру Лидэ нэпс щIигъэкIырт. И лъагъуныгъэр гум щиIыгъыу, гуныкъуэгъуэ иIэр игъэпщкIуу, гупсысэм хэмыкIыу, бампIэр гъусэ къы-хуэхъуауэ, ауэ итIани ар пщIыхьэпIэ къудейуэ къы-зэфIигъэщIу, щыгугъырт фIыуэ илъагъур иджыри зэ къыхузэплъэкIыжыну.
Щэбэт пщыхьэщхьэм Мухьэмэд Лидэ деж къэ-кIуащ.
— Сымаджэщым дауэ ущылажьэрэ, уезэгърэ лэжьы-гъэм? — щIоупщIэ хъыджээбзыр.
— Хъарзынэщ, псори иджыпсту тэмэму йокIуэкI. Зэ-кIэ зыми дагъуэ къысхуищIакъым.
— Уэ пхудэу щIалэ куэд щылажьэрэ?
— Сэ схуэди сэр нэхърэ нэхъыфIыжи щолажьэ, — жи щIалэм, пыгуфIыкIыурэ.
— Сэ аракъым жыхуэсIэр, зи гугъу сщIыр ныбжькIэ щIалэу.
— Щолажьэ, си псэ.
«Си псэти, си фоти, жиIэурэ сегъэукIытэ. Сыту гугъу мыбы уепсалъэу убгъэдэтыну», — жеIэ игукIэ Лидэ.
— Уехъуапсэрэ апхуэдэу уэри улэжьэну?
— Хьэуэ, Алыхьым жимыIэкIэ.
— Сыт щхьэкIэ?
— Сыт-тIэ, зэрысщIынур. Хэт сымаджэ хъууэ къашэн, хэт хущхъуэкIэ ткудэн, хэт.
— Аращ-тIэ, си псэ, сыт сщIэн, си лэжьыгъэщ, — жиIащ Мухьэмэд, мащIэу псчэуIури.
— Къысхуэгъэгъу, сэ уи жагъуэ сщIыну сыхэтакъым. Уэ, дауи, фIыуэ улажьэу къыщIэкIынщ. Ауэ сэ ар схузэ-фIэкIынукъым, жысIэну арат. ИтIанэ, сфIэфIкъым сы-маджэщым сыщIэтын, хущхъуэмэхэр схуэхьыркъым.
— Умыгузавэ, си фо цIыкIу, псори тэмэмщ. Уэ узэ-реплъыр жыпIауэ аращ. НтIэ, сыт абы щхьэкIэ?
Лидэ укIытат, хущIегъуэжат и псалъэхэми, щым хъуауэ щытт.
— Сыт, Лидэ, зыри жыпIэркъыми. Си псэ, умынэщ-хъей. Моуэ тIэкIу пыгуфIыкI, япэ дыдэу узэрыслъэгъуам хуэдэу. Абы щыгъуэм сыту удахащэт. Хьэуэ, иджыпсту уIейщ, жысIэу аракъым. Ауэ абы щыгъуэ уи нитIым насыпыр щIэплъагъуэм хуэдэт, унэфIэгуфIэт. Иджы сщIэркъым ущIэнэщхъейр. ЗыгуэркIэ уи жагъуэ сщIауэ пIэрэ, хьэмэрэ усымаджэу ара?
— Хьэуэ, псори тэмэмщ. Си жагъуэ уэр фIэкI къэзы-мыщI яхэткъым, умыгузавэ.
— Сэ сызахуэщ, дауэ щымытми, къэсщIащ зыгуэрым уи жагъуэ къызэрищIар. Хэт къэзыщIар, си псэ, къыз-жеIэт.
— Хэт зыщIынур, зыми ищIакъым.
— АтIэ, щхьэ унэщхъей?
— СщIэркъым, нышэдибэ гъуэлъыпIэм лъакъуэ сэ-мэгукIэ сыкъеувэхамэ, арагъэнщ.
— Аркъудеймэ, Iуэхукъым, нэгъуэщI гуэру щымыт-мэ. Лидэ, укъыздэкIуэн?
— Ы-ы?!
— Сыт, си упщIэм уигъэшынауэ ара?
— Хьэуэ, сыт сыщIэшынэнур?
— Лидэ, сэ уэр фIэкI зыми сыхуейкъым. ПэжкIэ уи ужьым ситщ. Абы шэч лъэпкъ къытумыхьэ.
— ЩIалэхэр псори сыту фызэщхьыщэ. Зэщхьыркъаб-зэу дахэу фопсалъэ, ауэ.
— Ауи щхьэуи Iуэхум къыхэкIынукъым. ЩыIэщ зи псалъэ зымыгъэпэж, щхьэхуещагъэкIэ хъыджэбзым и ужь ит. Ауэ сэ сыапхуэдэкъым.
— Узэрымыапхуэдэр уи натIэм тедзакъым. Псори ипэхэм деж фIы дыдэщ, иужькIэщ щызэIыхьэр.
— Лидэ, ар апхуэдэу щыжыпIэкIэ, щIалэ псори къызэ-дэпщтэу ущытепсэлъыхькIэ, уэ зыгуэрым, дауи, уи гур къиуIащ. Армыхъуамэ, апхуэдэу уегупсысынтэкъым.
— Дапхуэдэу сызэрегупсысыр?
— Иджыпсту жыпIа къудейщ, псори фIыуэ къежьэу, иужькIэ зэIыхьэу. Апхуэдэу щыщыткIэ, уэ уигъэпэ-жакъым уи щIалэм. СощIэ узэрепсалъэу щытар ми-лицэ гуэрым. Уеблэмэ сцIыхуу жыпIэ хъунущ ар. Си ныбжьэгъу гуэрым долажьэ. Зэрэ-тIэурэ дызэхуэзэн хуей хъуащ, си ныбжьэгъум деж сыкIуауэ. И теплъэкIэ Iейкъым, зыIэщIэлъу, щIалэ къамылыфэ лъагъугъуа-фIэщ. Ауэ цIыхум щIыIэ-щIыIэущ зэрепсалъэр, тIэкIуи щхьэпрех, псынщIэщ, жыхуэсIэщ.
— Сыт а къомыр сэ къыщIызжепIэр?
— Сыт, Лидэ, ар фIыуэ плъагъурэ? Уи жагъуэ къэзы-щIыр арамэ, сэ абы псалъитI зэхезгъэхынщ.
— Хьэуэ, си жагъуэ къищIакъым, и Iуэхуи зумыхуэ.
— Хъунщ, ауэ адрей упщIэми и жэуапыр къызэт.
— Сыт хуэдэ упщIэ?
— Ар фIыуэ плъагъурэ?
— Хьэуэ, слъагъуркъым.
— ИкIи щытакъэ плъагъуу?
— Уэ узэпсалъэу щыта псори фIыуэ плъагъурэт, абыхэм щыщ зыгуэр уи гум къина?
— Лидэ, си псэ, си фо цIыкIу, уэр фIэкI сэ зыри фIыуэ слъагъуркъым. Уи япэ, уэ иджыри ущызмыцIыхум, сепсэлъащ, сахуэзэуи щытащ зыгуэрхэм. Ауэ ар нэ-гъуэщIщ, лъагъуныгъэтэкъым.
— НтIэ, сыт зищIысыр?
— Си зэман щызгъакIуэрт. УщищIалэгъуэкIэ, уи де-лэгъуэщ, жыхуиIэращи, хьэрэмыгъэ сигу къызыхуэкIа гуэрхэри яхэтащ.
— НтIэ, сыт нетIэ жысIам пцIыуэ хэлъыр? Псори щIалэхэр фызэщхьщ. Фи щхьэм илъыр зыщ, а зи гугъу пщIа хьэрэмыгъэрщ. Лъагъуныгъэ жыхуаIэр къыф-фIэIуэхукъым. А хъыджэбзхэм ящыщ гуэр гурэ псэкIэ къывбгъэдэту щытми, фызыхуейр къыпыфхамэ, хы-фIэвдзэнурэ, фыщыдыхьэшхыу фежьэжынущ. Абы и гухэлъхэр зыри зыхэвмыщIэу, гуныкъуэгъуэ ефту.
— Апхуэдэ гуэри Iуэхум къыхэкIынкIи мэхъу. Ауэ лъагъуныгъэ пэжкIэ узыбгъэдэтым зэи и жагъуэ пхуэ-щIынукъым. Езым уи жагъуэ къищIыпэми, абы щхьэкIэ нэхъыкIэу ухущытынукъым. Ауэ, дауи, фIыуэ укъэзы-лъагъу псори уэ пхуэлъагъунукъым.
— Пэжщ, лъагъуныгъэ Iуэхур гугъущ.
— Лъагъуныгъэр IэфIщ, ауэ икIи гуащIэщ. Ухуэ-сакъын хуейщ, и гуащIапIэр къигъазэу уи гур къимы-уIэн папщIэ.
— Ар дауэ зэрытщIынур?
— СщIэркъым, си псэ, а упщIэм и жэуапыр уэстыфы-нукъым. Лидэ, сэ сщIэн сымыгъуэту, си зэш уи деж щытезгъэун си гугъэу аракъым сыкъыщIэкIуэр. Лъа-гъуныгъэ къабзэщ пхузиIэр, пэжуи сыббгъэдэтщ. Си гухэлъхэм ущыгъуазэщ, сызэрыпхущытри мызэ-мытIэу бжесIащ. ПщIэжрэ?
— НтIэ.
— АтIэ, уи фIэщ хъуркъэ си псалъэхэр хьэмэрэ шэч къытепхьэрэ иджыри?
— Хьэуэ, си фIэщ мэхъу.
— Си псэ, зы упщIэ уэстынщи, жэуапыр, тэмэму егуп-сыси, псынщIэу къызэтыж.
— СынодаIуэ.
— Иджыпсту усхьмэ, укъэнэн си деж?
— Хьэуэ.
— Сыт щхьэкIэ?
— Сыпхьын и пэ, сэ здэн хуейщ.
— НтIэ, дызэгурыгъаIуэ. Дапхуэдэу тщIымэ, нэхъыфI? Сэ сызэрегупсысыр япэ жысIэнщи, итIанэ ууейм де-даIуэнщ. Уарэзы апхуэдэу?
— НтIэ.
— Укъысхуэмеймэ, абы залымыгъэ илъкъым. Ауэ къызолъытэр и чэзу нэсауэ, дызэрышэнуми. Уэ дауэ уеплърэ?
— Сэ иджыпсту сыдэкIуэну сыхуейкъым. Сыхуэхьэ-зыркъым.
— Ахъшэ-бохъшэ Iуэхум теухуауэ?
— Хьэуэ, сэ езырщ мыхьэзырыр. ИтIанэ фи дейхэм ягу срихьынукъым, си хьэлым гурымыхь куэд хэлъщи.
— Дыдейхэракъым уэ узышэр, сэ си гум урихьмэ, нэгъуэщIым зыми и Iуэху хэлъкъым.
— Ар жыIэгъуафIэщ, ауэ ягу сримыхьмэ, саубу щIа-дзэмэ, уэ абыхэм уакъыдэмыщIу, сэ укъыздэщIыххэ-нукъым.
— Си псэ, сыту жыжьэ уIэбэрэ. Щхьэ ягу уримыхьын хуейрэ, абыхэм щхьэ уегупсысрэ? Сэ сфIэфыр, тэмэму къысхущытыр, сызыгъэгуфIэр, насыпыфIэ сызыщIыр абыхэм фIыуэ ялъагъунущ.
— Мис аращ сызылъыхъуэ псалъэр. «НасыпыфIэ», сэ апхуэдэу узмыщIыфмэ-щэ?
— Псэуэгъу укъысхуэхъумэ, сыпщIа хьэзырщ.
— СщIэркъым.
— Си псэ, ар жэуапкъым. Е «нтIэ», е «хьэуэ», а тIум язщ къызжепIэнур.
— Хьэуэ.
Ар жиIэри, хъыджэбзым гу лъитэжащ и гум илъыр зэрынэгъуэщIым. Хуейкъым ар абы иутIыпщыну, Рэ-мэзан щымыхъуакIэ. ЩIалэр нэщхъей- нэщхъейуэ и нэ фIыцIитIымкIэ хъыджэбзым къеплъырт.
— Лидэ, — къеджащ Мухьэмэд. Хъыджэбзыр къыдоплъей.
— Лидэ, къызэпта жэуапыр сэ къасщтэркъым, зэхэз-мыха нэпцI зызощI. Махуэ зыбжанэ дэкIмэ, сыкъэ-кIуэнщ, дапщэщми жысIэркъым. Зэман уиIэн хуейщ, гупсэхуу уегупсысын папщIэ. Уи блэкIа лъагъуныгъэм, уэшх блэкIам щIакIуэ зэрыкIэлъумыщтэжым хуэдэу, къимыкIынуIамэ, ущымыгугъ. Сэ фIыуэ сыкъыумы-лъагъуми, зыгуэркIэ уигу сыдыхьэмэ, укъыздэпсэуфыну къыпщыхъумэ, къызжеIэ. Сытми егупсыс, сэ укъэзгъап-цIэркъым. Иджыри дызэхуэзэнщ. Узыншэу ущыт!
Мухьэмэд къызэрымыкIуэрэ тхьэмахуитI дэкIат. Лидэ и япэ лъагъуныгъэр и гум ихуртэкъым, ауэ Мухьэ-мэди и хьэл-щэныр фIэдахэт. Абы и псалъэ гуапэхэм игъэукIытэми, хуэзэшат. Лидэ гукIэ зэригъэзахуэрт: «Абы сыдэкIуэмэ, Рэмэзан зыщызмыгъэгъупщэжыфы-ну пIэрэ?»
Мухьэмэдрэ Лидэрэ зэрызэрыцIыхурэ илъэс хъуат. Ахэр япэ дыдэу щызэрылъэгъуар нобэ хуэдэ махуэт, мар-тым и пщыкIуийм хьэгъуэлIыгъуэ Iэнэ зэдыпэрысахэт. ЩIалэр а махуэм къэкIуат.
«Сыт гъэщIэгъуэн, нобэ щэбэткъым, и мыхабзэу сыту къэкIуа, махуитI и пэ дызэрылъэгъуащ», — жи игукIэ Лидэ.
— Лидэ, нобэ сыт хуэдэ махуэ?
— Iъубжщ.
— Хьэуэ, аракъым жыхуэсIэр.
— А-а, мартым и пщыкIуийщ.
— НтIэ, зыри уи гум къигъэкIыжыркъэ?
— СщIэркъым, сыт къигъэкIыжынур?
— Си жагъуэ умыщI, егупсысыт.
— Сыщымыуэмэ, нобэ хуэдэ махуэщ дыщызэрыцIы-
хуар.
— Ущыуэркъым, си псэ. Нобэ илъэс ирокъу дызэры-зэрыцIыхурэ. А махуэр сэ зэи сщыгъупщэнукъым икIи згъэлъэпIэнущ. Лидэ, мы Iэлъыныр тыгъэ пхузощI, си цIэкIэ зехьэ.
— Хьэуэ, Мухьэмэд.
— Лидэ, си жагъуэ умыщI. Къыумыщтэу здэнукъым, си лъагъуныгъэм и фэеплъу зехьэ. Iэлъыным зыри иIыгъкъым, укъысхуэмеймэ.
— Мухьэмэд, сэ укъэзгъэпцIэну сыхуейкъым, лъа-гъуныгъэ пхузиIэу схужыIэнукъым. Ауэ сигу ирохьыр уи хьэл-щэныр. СфIэфIщ сынопсэлъылIэу сыббгъэдэсы-ну. Уэ пхуэдэ щIалэщ псори зыщIэхъуэпсыр. Утэмакъ-кIыхьщ, ущIалэфIщ. ЦIыхур къызэрыбгурыIуэн и ужь уитщ. СхуэбзыщIынукъым уи япэ нэгъуэщIым сыхуэзэу зэрыщытар. Ар гум щызгъафIэрт, ауэ езым.
— Лидэ, сощIэ, сэ ар псори къызгуроIуэ. Япэ лъагъу-ныгъэр, дауи, гугъущ зыщыбгъэгъупщэну.
— Пэжщ, гугъущ. Ауэ зэрыжаIэщи, къыпхуэмейр уи ужьым итынущ.
— Лидэ, сызэреплъымкIэ, уэ иджыри ухьэзыркъым жэуапыр къызэптыну. Уи гур зэхэзехуэн хъуащ, уи щхьэр хэунэзыхьащ. Дауэ сщIымэ, нэхъыфIу пIэрэ, жыпIэ къыщIэкIынщ. Уэри тэмэму егупсыс.
Алыхьым ищIэнщ зэрыхъуар, хъыджэбзым и гум щекIуэкIа псор сыткIэ пщIэн, къопсалъэ.
— Мухьэмэд, сэ сыхуейкъым уэ усфIэкIуэдыну. Япэ лъагъуныгъэр сIэщIэкIами, сэ самыгъэпэжами, уэ уи лъагъуныгъэр си фIэщ мэхъу. Сэ сыарэзыщ уэ сыбдэ-кIуэну. Си гум ущыдыхьэкIэ, хэт ищIэрэ, хуэм-хуэмурэ дызэдэпсэуурэ езы лъагъуныгъэри пхуэсщIыфынкIи мэхъу. ДызэгурыIуэу, дызэхуэпэжу щытмэ, псори тэ-мэм хъунщ.
Мухьэмэд абы дамэ къытригъэкIат.
— Си псэ, сыту фIыщэу услъагъурэ, — жеIэ абы. — Нобэ хуэдэ махуэр си дежкIэ махуэшхуэщ. Си лъагъуныгъэм и махуэщ!
— НтIэ, апхуэдэу щыщыткIэ, илъэс пIалъэу узотыр.
— Ар сыту куэд. Хъунщ, си псэ, сыножьэнщ. Си лъа-гъуныгъэм и махуэм ди унагъуэм уесхьэлIэнщ.
Мухьэмэд, и хабзэм зэрытету, тхьэмахуэм зэ къы-къуэкIырт. Иужьу къыщыкIуам и ныбжьэгъу щIалэ щIыгъут.
— Уа, мы хъыджэбзыр зэ шхапIэ, концерт, кино, сэ сщIэрэ, зыщIыпIэ щхьэ умышэрэ? — жи ныбжьэгъу щIа-лэм.
— Хьэуэ, иджыпсту хъунукъым.

— НтIэ, дапщэщ?
— Сыхуиткъым хъыджэбзыр и бжэIупэ Iусшыну. КъезгъэкIуркъым, сэ си унагъуэ щIэскъым, иджыпсту си Iуэху хэлъкъым.
— Лидэ, мы си ныбжьэгъур тIэкIу делэщ. IъащIэм къыкIэроху, и гупсысэкIэхэр къызгурыIуэркъым.
— Хьэуэ, ар щIалэ хъарзынэщ. и гупсысэкIэри тэ-мэмщ.
— Хъунщ, зыри жысIэркъым. Фэ тIур зы фыхъумэ, сэ къыздэщIын щыткъым™
Ауэрэ, гъатхэри кIуащ, гъэмахуэри кIэлъыкIуащ. Бжьыхьэ уэтIпсытIыр къэсат. Дунейр щIыIэт. Пщы-хьэщхьэ гуэрым уэшхыр къежэхыу Рэмэзан Лидэхэ къокIуэ. Ар тIэкIу еIубати, иджыри фIыуэ илъагъуу къыжриIэрт.
— Уэ жыпIэхэр зыри си фIэщ хъужыркъым. Сыбгъэ-пэжакъым. Укъысщыдыхьэшхри, уежьэжащ.
— Лидэ, сэ уэр фIэкI зыми сыхуейкъым.
— Ар пэжу щытамэ, нэгъуэщI къэпшэнтэкъым. Илъэс хъуакъым къызэрыпшэрэ, тэмэму щыт^ Сыт си дежи укъыщIэкIуар?
— Мазэ хъуащ зэрикIыжрэ. Дызэзэгъыртэкъым, дызэ-гурыIуэртэкъым. Псом нэхъыщхьэрати, лъагъуныгъэр щыIэтэкъым.
— НтIэ, щхьэ къэпшат?
— Къысхуэгъэгъу, щыуагъэу сIэщIэкIат. Пэжу жысIэнщи, ар щIэсщIар уэ фIыуэ сыкъыумылъагъуу си гугъати, аращ. Зы щIалэ гуэрым ухуэзэу, сэ зыкIи укъысхуэмейуэ зэхэсхат.
— Сэ апхуэдэ лъэпкъ зэи бжесIакъым.
— Хьэуэ, уэракъым жызыIар. Ауэ цIыхухэм я жьэр пхуэубыдынукъым. Иджыпсту уэ укъызэрысхущы-тыр тэмэмщ. Уи жагъуэ сщIащи, узэгуоп. Сэр дыдэр, плъагъуркъэ, нэгъуэщI ухуэзэу зэрызэхэсхыу, сыкъэ-губжьри, къэсшащ. Ар пэжрэ пцIырэ зэхэзгъэкIыну сыхэтакъым. Апхуэдэурэщ насыпыр зэрыкъутэр, къыс-хуэгъэгъу…
— СщIэркъым бжесIэнур. ПхуэзгъэгъункIэ пхуэ-згъэгъунщ, ауэ сщыгъупщэнукъым. Пэжщ, итщ си ужьым зы щIалэ. Ар цIыху хъарзынэщ, тэмэму къыс-хущытщ, си жагъуэ зэи къищIакъым. Дэ пIалъэ зэт-тащ, мыгувэу дызэрышэнущ. Уэ пхузиIа лъагъуныгъэр, сыбзыщIынкъыми, иджыри кIуэдакъым. Ауэ согугъэр ар псынщIэу сщыгъупщэжыну, адрей щIалэр фIыуэ схуэ-лъагъуну.
— Лидэ, сэ уэ фIыуэ узолъагъу. Уэ ухуитщ ухэдэу, I6II Заказ №73 узыхуейр къыхэпхыну. ФIыуэ егупсыс. ИгъащIэкIэ узыхущIегъуэжын Iуэху умылэжь. Чэнджэщу уэстынур зыщ: зыми жиIэм уемыдаIуэу, уи гум жиIэм тет. Жэуа-пыр абы къыбжиIэнщ. Сэ сыкъыплъыгъуазэнщ.
Лидэ и гурыщIэр мафIэу гум илът. Зым жиIэр зэхи-хыртэкъым, и лъагъуныгъэр къызэплъэкIыжати. Рэмэ-зан дэкIуэн щызогъэтри, зэрыхуэзэ къудейр и насыпт Лидэ. «Зыри си унафэщIкъым. Си гъащIэм сэ езыр сы-хуитыжщ, сызэрыхуейуэ есхьэкIынщ!» — жиIэрт абы игукIэ.
Мухьэмэд къыщыкIуам Лидэ абы и гум еуащ:
— Сэ уэ фIыуэ услъагъуркъым. Сегупсысыжащи, сыбдэкIуэкIи насыпыфIэ сыхъунукъым. УсхуэщIы-нукъым насыпыфIэ уэри. ПщIэншэу уи зэманыр си деж щумыгъэкIуэд. Уэри унагъуэ ухъун хуейщ, сэ укъызэ-мылIалIэу, нэгъуэщI къашэ. Сэ сызыхуейр Рэмэзанщ. Абы сыдэкIуэнущ, зыми жиIэм седэIуэнукъым…
Iыхьлыи ныбжьэгъуи мыарэзыуэ, Лидэ Рэмэзан до-кIуэ.
… Абы лъандэрэ илъэситI дэкIат. Лидэрэ Рэмэзанрэ зы къуэ зэдагъуэтащ. Рэмэзан жэщкIэ къэтырт, нэхъы-бэм ефауэт къызэрыкIуэжыр. Лидэ абы ирибампIэу псалъэрт. Рэмэзан нэхъ Iей хъурт:
— Си унафэ уи пщэ къыдэхуа?! — жиIэрт.
— Сыщыуащ уэ сыкъыщыбдэкIуа махуэм, — жиIащ зэгуэрым, хуэмышэчыжу, Лидэ. — Зэзмыпэса щIалэр куэдкIэ нэхъыфIт.
Ар щыжиIэм, Рэмэзан къытекIиящ. Абыи къыщы-накъым. Ефауэ къэкIуэжыху, а псалъэхэр игу къэкIы-жырти, и щхьэгъусэм фIэнэрт. Лиди абы пэпсэлъэжыр-тэкъым, модрейми ар имыдэу бэлыхь зэрыхэгъэтырт.
Махуэ гуэрым Рэмэзан и щхьэгъусэмрэ и сабиймрэ дыщым ишэжат, тIэкIу щигъэIэну. Лидэ и анэм хуэт-хьэусыхащ:
— СегъэбампIэ, сыщыхуейм сыкъэкIуэжыну сыхуит-къым. Адэ-анэр сымылъагъуу хъунукъым, жысIэмэ, къогубжь. ТэмакъкIэщI хъуащ, ар Рэмэзану зэрып-щIэжын щыIэкъым. Сабийм токIие. И жэщ къэтынымрэ и ефэнымрэ зэпыуркъым.
— Зым и жыIи уемыдаIуэу, удэкIуащ, фIыуэ плъа-гъуу жыпIэри. НтIэ, фIыуэ щыплъагъукIэ, унагъуэм ущихьакIэ, псори пшэчын хуейщ. Зыми къыбжиIакъым удэкIуэмэ, нэхъ утхъэну. Ухуэзэнущ гугъуехь гуэрхэми, уигу иримыхьын куэди къыбжаIэнущ, ауэ умышэчуи хъунукъым. Пшэчынущ уи сабийм папщIэ, уи лъагъу-ныгъэм щхьэкIэ. Сэ укъикIыжыну сыхуейкъым. УкъикIыжмэ, сабийр пщIыгъуу хэт уи гугъэрэ узышэжынур? ФIым къимышэ Iейм къишэркъым. Псалъэ гуапэ жы-пIэурэ, къызэрыбгъэпцIэн и ужь ит, нэхъ утыншыну ухуеймэ.
— Сэ абы сеубзэу сыщIэсыфынукъым. ДызэрызэфIэнэу дэкIынщи, нэху щыху къэтынщ е ефэнщи псалъэмакъыр нэхъ куу ищIынщ. Нэхъыбэм, схуэмышэчу, согъ. Махуи жэщи Iуэху сщIэмэ, нэхъ къызощтэ, ар слъагъу нэхърэ. КIуэ пэтми, си гур нэхъ бгъэдэкI хъуащ.
— Е тхьэмыщкIэ, мис аращ, анэм жиIэм уемыдаIуэмэ. УщыдэкIуакIэ, зегъэзэгъ, укъемыплъэкI. Уэри тэмэму ущытмэ, езыми и хьэлыр фIыкIэ ихъуэжынщ.
Лидэ и нэпсхэр, хуэмышыIэу, къыфIыщIэжырт.
— Хъунщ, умыгъ. Сабийм уи нэпсхэр иумыгъэ-лъагъу. Махуэ дапщэкIэ ущагъэIыну укъаутIыпща?
— Пщэдей пщыхьэщхьэ пщIондэ.
— Ар сыту мащIэ дыдэ.
— Тхьэ, имыдэ. Езым жиIэм уедэIуэн хуейщ, армы-рамэ, псалъэмакъ ещI.
— ЦIыху тэмакъкIэщIщ, ауэ уи щхьэгъусэщ. Уезэ-гъыну ухуеймэ, жиIэм едаIуэ. УкъимыгъэкIуэжми, содэ, уи Iуэху зэрытэмэмыр сщIэмэ, фызэгурыIуэмэ.
Рэмэзан а и хьэл-щэным текIыртэкъым. И щхьэгъусэр игъэбампIэрт, пщIантIэм къыдэкIыну хуиттэкъым. И ныбжьэгъухэр къыщIыхьамэ, Лидэ щыгуфIыкIыу сэлам ярихырт, гуапэу игъэхьэщIэхэрт. Ахэр зэрыщIэкIыжу, Рэмэзан жиIэрт:
— БгъэхьэщIэри содэ, тэмэмщ, ауэ къэхьпэ хуэдэ, хамэ цIыхухъухэм уащымыгуфIыкI.
Апхуэдэурэ екIуэкIырт. Рэмэзан и хьэлым фIы илъэ-ныкъуэкIэ зихъуэжыртэкъыми, икIэм-икIэжым, Лидэ сабийр дэщIыгъуу и щхьэр дихри дэкIыжащ. Ар икIы-жауэ щызэхихым, Мухьэмэд гугъэ гуэрхэр ищIыжащ. Зэман дигъэкIри, Лидэ деж кIуэуэ щIидзэжащ. Рэмэзани къакIуэрт, къелъэIурт игъэзэжыну. Ауэ цIыхубзым абы гужьгъэжь хуищIати, игъэзэжын и мурадтэкъым.
— Лидэ, удэкIуэжынумэ, уи щхьэгъусэм дэкIуэжи, сабийр дэпIыж. ЩIалэ фызкъэмышэм дауэ узэрыдэ-кIуэнур, — жиIэрт анэм.- НэгъуэщIым и сабийр абы илъагъунукъым. Дауи, ар Рэмэзан нэхърэ куэдкIэ нэхъ щIалэфIт. Ауэ уэ къыхэпхынур къыхэпхащ. ЦIыхухэр зыхуумыгъэпсалъэ.
Мухьэмэд, япэм хуэдэу, къэкIуэн щIидзэжат.
— Сэ къыздэкIуэж, пхузиIэ лъагъуныгъэр иджыри къыздэсым кIуэдакъым,- жиIэрт щIалэм, и нэ фIы-цIэхэмкIэ гуапэу къеплъурэ. УщыдэкIуам, апхуэдизкIэ
си жагъуэ хъуати, гур, бгъэм имызагъэу, къилъэтыным хуэдэт. Сыхуейт узыщызгъэгъупщэну, ауэ къызэхъу-лIэртэкъым. Нэхъри нэхъ куу, нэхъ мафIэ хъурт си лъа-гъуныгъэр.
— Мухьэмэд, сэ сыбдэкIуэ хъунукъым. Уэ ущIалэ фызкъэмышэщ.
— Лидэ, абы щхьэкIэ зыри уэстыркъым. Уэ узилъа-гъуныгъэщ. Сыхуеймэ, нэгъуэщI къэсшэфыртэкъэ, уэ нобэр къыздэсым си гум усхуихуртэкъым. Уэ укъыздэ-мыкIуэжмэ, сэ къэсшэххэнукъым. Зыми сыхуейкъым, уэр фIэкI.
— Мухьэмэд, уэ пхуэдэ щIалэфI си гъащIэм срихьэ-лIакъым. Уи лъагъуныгъэм селъэпэуат, Алыхьым сигъэкIуакъым.
— Лидэ, псори тэмэмщ. БжесIауэ щыта псор уигу къэгъэкIыж. Абы щыгъуэм сызэрыпхущыта дыдэущ иджыри сызэрыпхущытыр. Уи къуэ цIыкIур сысейм хуэдэу слъагъунщ, ухуеймэ, си унэцIэри естынщ. Абы щхьэ-кIэ къэзгъэнэнкъым фIыуэ услъагъун. КъыздэкIуэ.
— Мухьэмэд, сэ зэман сыхуейщ. Рэмэзан щIэх-щIэхыу-рэ, къыкъуокI, сишэжын и мураду. Сызэрыхуэмейр жесIа пэтми, ерыщу къызолъэIури, си ужьым итщ. Сэ абы деж згъэзэжынукъым, ауэ икIи пэзубыдыркъым, хуеймэ, къуэр ирелъагъу. Сабийм и адэ и унэцIэр зэри-хьэмэ, нэхъыфIщ, сыхуейкъым абы и лъэпкъыр фIэ-
кIуэдыну.
Ауэрэ илъэс дэкIащ. Iугъэн-дыгъэну щIалитIыр Ли-дэ и ужьым итщ. Рэмэзан сабийр, кIэнфет, тыгъэ цIыкIу гуэрхэр къыхуихьурэ, игъэгуфIэрт. И адэр къакIуэу зэ-рилъагъуу, пежьэрти, и IэплIэм итIысхьэрт. Рэмэзан унэм ишэну щыжриIэкIэ, щIалэ цIыкIум къыжриIэрт:
— Мамэ нэкIуэжмэщ сыныщыкIуэнур.
ЩIалэ цIыкIур къытехьэрт, и анэм къемыдаIуэу игъэбампIэрт. Лидэ абы щIэкIиямэ, езы цIыкIури, зигъэ-гусэрти, къебийрт, «си папэщ нэхъыфIу слъагъур», -жиIэрт.
«Сыт сщIэнур, лIитIым я кум сыдокIуадэ. Хьэуэ, сэращ бэлыхь ятезыгъэлъыр абыхэм. Сэ зырщ къуан-шэр. Си къуэ дыдэми къызжеIэ сэ сызэрымыщIагъуэр. Iыхьлыи, ныбжьэгъуи, жэрэгъуи, псоми сагъэкъуаншэ. Си лъагъуныгъэр ахэм яфIэауанщ. Хэт апхуэдэ зи фIэщ хъунур? Япэ лъагъуныгъэ, етIуанэ, ещанэри къыкъуэ-кIынкIэ мэхъу. Пэжу, сыщхьэгъавэу къыщIэкIынщ. Сыщхьэгъавэ къудейкъым, сыкъуаншэ егъэлеящ: абыхэм я гъащIэр скъутащ. Псоми гукъанэ къысхуащI. Сыт сыпсэукIи сымыпсэукIи? Си бын закъуэми сыкъилъагъуну хуейкъым, зыкъысщедзей. Рэмэзан деж схуэгъэзэжынукъым. Абы хузиIа лъагъуныгъэр мафIэм ещхьу щытами, ужьыхыжащ.
Мухьэмэд, си гур нэхъ щIыIэу сызыхущытам, и хьэл-щэным си псэр сфIихьэхуащ. Сыкъыдахьэхащ и тэмакъкIыхьагъым, и цIыхуфIагъым. Пэжщ, тIури си ужьым иджыри итщ, сэ сыхэдэу къыхэсхыфынущ. Ауэ дауэ ар зэрысщIынур? Рэмэзан хузиIа гурыщIэр щыIэж-къым, схуэшэчыжыркъым абы и хьэлыр, и щытыкIэр. Иджы сызыхуейр Мухьэмэдщ. Ауэ дауэ а сщIа псом и ужь абы сызэрыбгъэдыхьэнур? Хэт ищIэрэ ар нэхъыфIу къысхущIидзыжыну? ФIыуэ къысхущытрэ, иужьым тэ-макъкIэщI хъурэ, мыхьыр сигъэхьмэ-щэ? Схуэфащэщ, схуэфащэ дыдэщ, апхуэдэу щесщIакIэ. Лъагъуныгъэ IэфIым себакъуэри, гуащIэр къыхэсхащ. Мухьэмэд сыдэ-кIуэжмэ, си щIалэ цIыкIум игъащIэкIэ къысхуигъэгъу-нукъым. Иджыпсту щыщIэдзауэ абы фIэкI шэрей зимыIэ цIыкIум нэмыплъ къызет. НтIэ, сыт уи гугъар? Пэжу къысхущытщ. Адэмрэ анэмрэ зэщIыгъуу япIыжыну ар къудейщ ар зыхуейр. АтIэ, а сабийр захуэкъэ? Захуэщ. Ауэ сэ къару сиIэкъым абы и адэм сыдэпсэуну. Си гур зэщыуащ. Сужэгъуащ псалъэмакъыр. ХэкIыпIэу зыщ Iуэхум хэслъагъуэр. Мы дунейм гугъу сыщехьу сыпсэу-кIэ, мыхьэнэ иIэкъым.»
Унэм хущхъуэу щIэлъыр зэхуетхъус, стэчаным псы тIэкIу иту къещтэри йофэ. Куэд мыщIэу цIыхуб-зыр къытохуэ. Пэшым къыщIыхьа сабийм анэр щылъу елъагъури, ину къогъ. Абдежым унэм щIэсхэр сабий гъы макъым пэшым къыщIешэ. Лидэ сымаджэщым псынщIэу нагъэс. А махуэм Мухьэмэд и лэжьэгъуэ ды-дэу ирохьэлIэ. Абы Лидэ и давленэр гужьеяуэ къепщ, и гум йодаIуэ. ЦIыхубзым и Iэхэр мылым хуэдэт, и Iупэхэр IурыщхъуэнтIыкIыу хуежьат, бэуэкIэщIт. Мухьэмэд тэмэму йоIэзэ, и псэ закъуэр ажалым къыIэщIех.
Лидэ и нэхэр зэтрех. Ар щилъагъум, Мухьэмэд бгъэ-долъадэ.
— Си псэ, сытыт пщIар, дыбгъэунэхъурти!
— Сэ уэ фIыуэ узолъагъу.
— Лидэ, си псэ, сэри фIыуэ узолъагъу. Псори тэмэм хъунущ, умыгузавэ.
— Щхьэ сыкъебгъэла? СыбгъэлIэн хуеящ.
— Си псэ, сыт жыпIэр зищIысыр?
— Мыхьэмэд, сэ схуэдэр фIыуэ ялъагъуркъым!
— Си псэ, уэр фIэкI зыми сыхуейкъым. Уэращ си ду-нейр, си гъащIэр. Уэрыншэу дауэ сызэрыпсэунур, абы щхьэ уемыгупсысрэ? Узэрыхъужын и ужь ит, жысIэ псори гъэзащIэ. Уэ уи гъащIэр уужэгъужа щхьэкIэ, сэ сужэгъужакъым, сумыгъэунэхъу!
ЩIалэр щIож, удз гъэгъа Iэрамэ къещэху, псым хе-гъэувэри Лидэ бгъэдохьэ:
— Уэ хущхъуэмэ уфIэфIкъым, мыбыхэм я мэр нэхъ гурыхьщ, — жи, пыгуфIыкIыурэ.
Мухьэмэд залымыгъэкIэ егъашхэ, псалъэ гуапэ, IэфIкIэ игъафIэу, кIэлъыплъу махуэри жэщри и Лидэ трегъэкIуадэ.
Хуэм-хуэмурэ, цIыхубзыр къохъуж, и узыншагъэри зэтоувэж. Мухьэмэд абы и Iэхэм ба хуищIурэ, зэрыхъуар имыщIэу, къыжьэдоху:
— Лидэ, къыздэкIуэ, иджыпсту укъэсшэнущ!
— СщIэркъым, — жи Лидэ, и нэ фIыцIэхэр къихурэ зэрыхуейри хуэмыбзыщIу.
— Си удз гъэгъа, си гупсэ, псысэ. Уэ куэдрэ, куэдрэ уогупсысэ,
Уэ сынолъэIу, къысхуэхъу щхьэгъусэ, Дыгъэхь ди гъащIэр дызэгъусэу!
— Мыр сыт, сыдохутырщ жыпIэурэ, иужьым усакIуэ ухъужауэ ара?
— Хьэуэ, сэ сыусакIуэкъым икIи сыхъуну къы-щIэкIынкъым, ауэ си гухэлъхэр апхуэдизкIэ удз гъэгъам хуэдэу къызэрытIэпIыкIати, гум дахэу псалъэхэр зэ-ригъэкIуауэ ар къудейщ. НтIэ, иджыпсту жэуапыр къы-зэптыжрэ хьэмэрэ иджыри сыножьэн хуей?
— Уи гъащIэр укъызэжьэу уохь.
— Дауэ жыпIа?!
— Хьэуэ, жэуапыр згъэгувэнкъым.
ИкIи игъэгувакъым. Мухьэмэд зэрыщIалэфIым ещхьу, лIыфIуи къыщIэкIащ. Сабийр Лидэ и адэ-анэм япIырт. Адэ-анэри сабийри илъагъуну Мухьэмэд и щхьэ-гъусэм зэи пиубыдыртэкъым. Уеблэмэ езыр машинэкIэ кIуэурэ, ахэр Лидэ къыхуишэрт.
Рэмэзани унагъуэт — япэу иIа фызыр къишэжат. Ари, къакIуэурэ, щыхуейм и къуэр илъагъурт.
Лидэ и адэ-анэм я гур псэхужат, япхъу закъуэм и Iуэхур унагъуэкIэ тэмэм хъужати. Абыхэм я малъхъэр къуэм хуэдэу фIыуэ ялъагъурт.
— Iей мыхъу фIы хъужыркъым, — жиIэрт анэм гуфIэу. — Еплъ ар къызэрекIуэкIами зыхуэкIуэжами!
Я пхъурылъху цIыкIур я гурыфIыгъуэт. Зыхуей хуэ-зэу япIырт, езыми адэшхуэ-анэшхуэм пищIын щыIэ-тэкъым.
Мухьэмэд и шхьэгъусэр унэм дэубыдауэ дигъэсын идэртэкъым.
— Жьы ухъумэ, урикъуху удэсынщ, иджыпсту уи щIа-лэгъуэщи, IэщIагъэ, щIэныгъэ уиIэн хуейщ. Адрейхэм нэхърэ унэхъыкIэ? — жиIэрт.
Лидэ, хуэмеищэми, еджапIэ нэхъыщхьэм, и щхьэгъу-сэм едаIуэри, щIэтIысхьащ. Абы щIэсурэ, ахэм зы къуэ зэдагъуэтащ. ЕджапIэр къиухщ, сабийхэри къэжэпхъ-ри, Лидэ и щхьэгъусэм дэщIыгъуу лэжьэн щIидзащ. Дэнэ кIуэми, зэщIыгъут. Я щIалэгъуэ дахэ фIэкI пщIэн-тэкъым, зэщхьэгъусэхэр зэщыгуфIыкIыу паркым щит-хэм деж. Абыхэм я лэжьэгъухэр къехъуапсэрт:
— Зи насып, сыту фIыщэу фызэрылъагъурэ! — жаIэу-рэ, ягъэщIагъуэрт. Ауэ абы гъэщIэгъуэн хэлъкъым: инщ лъагъуныгъэм и къарур. Ар зи гум емытIыркъам къы-гурыIуэнукъым.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: «Шыхулъагъуэ» хасэм хэтхэм я прозэхэр, Нартокъуэ Анжелэ, Нартокъуэ Анжелэ и прозэхэр, Прозэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 895

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: