ПсынщIэрыпсалъэ: Зазэ и зэзыр зэзэмызэ мэуз.
Псалъэжь: ЩхьэкIуэ зышх щхьэ шхыгъуэ йохуэ.
ГушыIэ: Тыншу упсэуныр Iейуэ гугъущ.
Къуажыхь: Ди вы хужь цIыкIу шыгъу бэшхщ. (ДжэдыкIэ)

УздэщыIэр

Сосрыкъуэ зэраукIар (2)

Сосрыкъуэ зэраукIар Сосрыкъуэ и бий нартхэр зэхуос. Иныжьхэри къраджэ. Сосрыкъуэ и псалъэ гуауэ хэт лъысами, Сосрыкъуэ и щIопщыр хэт техуами, Сосрыкъуэ и удын хэт ихьами– псори кърашалIэ. А зэхуэсахэр Сосрыкъуэ нытогие. А нартыжьхэр Сосрыкъуэм нытобгэ. Бгыр зыкъутэ иныжьхэми батэр ягъэш. Емышыж нартхэми псалъэ ягъэIу; иныжьхэр зэщIэуIуахэщи къопсалъэ:

– Дэ дыкъэзыгъапцIэу пцIыкIэ дызыукIыр Сосрыкъуэщ!

– Дэ ди мафIэр тфIэзыхьу ди щхьэхьынми хэмыкIыр Сосрыкъуэщ!

– Ди жылапхъэр зыдыгъуу и гугъу тщIынкIэ дызыщышынэр Сосрыкъуэщ!

– Дэ– иныжьхэр зыукIыу зыми тхуэмыукIыжыр Сосрыкъуэщ!

– Арти, иныжьхэр зэщIоплъэ, нартхэр плъыну хьэзырти, уий, нартхэми батэкъутэр ягъэш!

– Армэ, Сосрыкъуэр емынэрылъхущ!

– Къезыгъэлъхуар зымыщIэжым ди нарт напэр къытрихыу, абы и фэр дэ тедмыхыу дунейм щхьэ дытетыххэ?

– Армэ, Сосрыкъуэ уаер къыдищIэкIыу, е ещIэкIыр и Iэщэу, дызьнцIэмыхьэр и шыжьу ар щхьэ дгъэпсэуххэ!

– Армэ, Сосрыкъуэ, Лъэпщ и джатэр IэщIэлъу, тIэщIэлъ Iэщэр пигъэщу, нэху гъэщыгъуи къыдимыту, деуэнкIэ дыдзыхэу, деIэнкIэ дышынэу щхьэ дыщыт?!

– Армэ, Сосрыкъуэ, дэ нартхэм нэхърэ зигъэхъуу, дихъу, дибзхэр фIэлъыкIыу, дэ тлъэмыкIхэр и бащэу нартхэм щхьэ ддэхэрэ?

– Армэ, Сосрыкъуэ Санэхуафэм ныхыхьэм, хьэ нэмыси къытхуимыщIу, ди нарт кIадэм елъэпауэрэ къыр щхьиблым щхьэдидзыхыу щхьэ хуэддэрэ?!

– Армэ, Сосрыкъуэ нарт пщащэхэм я нэхъ дахэр шыплIэрыхь къытфIищIу, ар ди нарт бзылъхугъэхэм хъуэпсапIэу зэрашэу дауэ дэ дынарт?!

– Армэ, Сосрыкъуэ езым нэхърэ нэхъ хахуэ нартхэ къытщIимыгъахъуэу, выщIэм хуэдэу къытхуэгъуахъуэу щхьэ ар дгъэпсэуххэ?!

Нартхэр къызэщIоплъэ. Иныжьхэр зэщIэплъагъэххэти, унафэщI: Сосрыкъуэ ямыгъэпсэуну, Сосрыкъуэ яукIыну. Ауэ, къеуэнеуэ наIуэкIэ, хэтIэ-хэсэ къабзэкIэ, джатэрыуэ лъэщкIэ Сосрыкъуэ нартхэми иныжьхэми яхуэукIынутэкъыми Нарт Хэкум уду исхэр зэхуашэсри Сосрыкъуэ и укIыкIэ хъунум мыр Iэмалу къыхуагъуэт…

Нартхэм зэрахьэ хъугъэщагъэр Сосрыкъуэ имыщIэу и Тхъуэжьейм уанэ трелъхьэри дэкIыну хуожьэ. Сэтэней и Iэлъыным йоплъыж. Сэтэней и Iэлъыныр афэщхъуафэу зэщIонэри лъыфэплъыфэ мэхъуж. Ар Сэтэней щилъагъукIэ, Сосрыкъуэ къыкIэлъыщIокI.

– А си щIалэ, уемыжьэ, уэ гъуэгу мыгъуэ къыппэщылъщ. Си Iэлъыныр афэщхъуафэу зэщIонэри лъыфэ-плъыфи мэхъуж. Уемыжьэ, мы зэм уи ежьэныр къэгъанэ,– йолъэIур Сэтэней и къуэм.

– Iэу, си анэу Сэтэней, сыт а жыпIэр? Уи Iэлъыным зигъащхъуэрэ афэлъыфэу зыкъриIэм си ежьэнри къэзгъанэу, уи кIэ къуагъ сыкъуэсу сэ къызэжьэ си бийхэри згъэзэшын?– жеIэ Сосрыкъуи шым мэшэс.

– КъызэдаIуэ, уемыжьэ!– мэлъаIуэ Сэтэней.

– Хьэуэ, си анэ, сэ къыспэплъэ бийм сыхуэмызэу сигу зэгъэнукъым.

– Уежьэу щытми, уаукIынущ,– жеIэ Сэтэней.

– ЛIыгъэншэу лIэщIыгъуищэ къэбгъащIэрэ лъэужьыншэу укIуэдыж нэхърэ, мащIэ дыдэ бгъащIэрэ лIэщIыгъуищэкIэ уи лъэужьыр мыкIуэдыжым нэхъыфIкъэ!– жеIэ Сосрыкъуэ.

– Уэ уи гущхьэр бжэгъум фIаIуми къэбгъэзэнукъым. Зэ ежьэныр къышцыхьамэ, ухьэзырщ,– жеIэ Сэтэней мыр дыщIегъур:– А си щIалэ, гъуэгущхьэм сыт телъу ухуэзэми уемыхъуапсэ, хъуансэгуу ущымыт, зыри къыумыщтэ.

– Ар сыт щхьэкIэ, си анэ?

– Си Iэлъыным зещI, зехъуэж. Хьэпшып гуэрхэри къощ. А хьэпшыпхэм лъы къапож.

– Уий, си анэу Сэтэней, зэ зи гущхьэр къищтыкIым пщIыхьыр пэжу къыфIощIыж. Умышынэ, си анэ, ар зыфIэщIым сахуэдэлIкъым,– жеIэ Сосрыкъуи дошэсыкI.

– Еуэм, кIуэм, лъэурэ, зыкъомыфIи икIуауэ Сосрыкъуэ зы жыгышхуэ ныIуощIэ. А жыгышхуэм и лъабжьэм зы Iэфэ вакъэрэ зы лъахъстэн вакъэрэ унй-уейуэ щызэрошх. Iэфэ вакъэри жыгыщхьэм дэжеину хэтщ, лъахъстэн вакъэм ар иутIыпщыркъым. Лъахъстэн вакъэри а жыгыщхьэм хущIобэн. Сытми, вакъитIыр жыгъгщхьэм зэрыдолъэфей, къызэролъэфэхыж. Лъахъстэн вакъэр жыгыщхьэм зэрыдэкIуейуэ, жыгыр мэгъу, Iэфэ вакъэр зэрыдэкIуейуэ, жыгыр къогъэгъэж.

Сосрыкъуэ ар игъэщIагъуэу йоплъ, йоплъри щIопщыкIымкIэ вакъитIыр зэкIэщIедз. АрщхьэкIэ, вакъитIым аргуэру зызэрадзыжри зэрофыщI, жыгыщхьэм зэрыдолъэфей, къызэролъэфэхыж. Ар Сосрыкъуэм телъыджэ щыхъуауэ блокIри йожьэж.

Ауэ куэд имыкIуу нэхъ гъэщIэгъуэныж хуозэ. Гъуэгу напщIэм деж чеижьитI ныхуозэр. Зым санэхур изыбзэщи къыщхьэщеху, адрейр нэщIыбзэщи чей изым и Iуфэр къефыхь. Чей нэщIым зегъэщхъ, зегъэджэрэз, зыкъеIуб, зеIубыж. Чей изыр щытщи щытщ, зигъэхъейркъым, зигъэщхъыркъым. Ар щилъагъукIэ, Сосрыкъуэ чей изым бгъэдохьэри къеIэт, а чей изыр чей нэщIым щхьэщехьэри егъэщIей. АрщхьэкIэ чей изым ит санэхум и зы ткIуэпси чей нэщIым иткIуэркъым.

Ар Сосрыкъуэм игъэщIагъуэу блокIри йожьэж. Ауэ куэд имыкIуу нэхъ телъыджэж ныхуозэ. Гъуэгущхьэм кIапсэ кIыхь телъщ. А кIапсэм зешэщI, зешэщIри, зеукъуэдийри зешыхьыж. А кIапсэр Сосрыкъуэ къыпогъуэлъ, зыкъыпеукъуэдий. Сосрыкъуэ зэрыбгъэдыхьэу зешыхьыж. Сосрыкъуэ кIапсэ кIапэр къеубыдри ирелъэфажьэ. Зыкъомрэ илъэфа нэужь кIапсэр хыфIедзэж. КIапсэм аргуэру зешыхьыжри Сосрыкъуэ къыпогъуэлъ.

Ари игъэщIагъуэурэ Сосрыкъуэ адкIэ макIуэ. Нарт жылэжьым щынэблагъэкIэ, игу къокIыж а жылэм дэс и щIасэр.

«Ныжэбэр си щIасэм деж щызгъэкIуэнщи пщэдей нартхэм сахыхьэнщ»,– жеIэ Сосрыкъуи, и щIасэм и пщIантIэм дохьэ.

ПщIантIэм зэрыдыхьэу Сосрыкъуэ мыр елъагъу: бжэIупэм Iулъ хьэжьыр мэжейри щылъщ. Абы и ныбэм илъ хьэпшырыр Сосрыкъуэм къобэн. Ари игъэщIагъуэурэ Сосрыкъуэ и шыр бом щIешэри егъэзагъэ. КъыщIокIыжри и щIасэм и адэ-анэр зыщIэлъ унэм бгъэдохьэри щIоплъэ. ЩIэплъэмэ, нэхъ телъыджэжу мыр елъагъу: анэжьым и жьэм хъуаскуэ къыжьэдолъэлъ, адэжьым и жьэм блэжь жьэдопщхьэ, къыжьэдопщыж.

Ари Сосрыкъуэм гъэщIэгъуэн щыхъуауэ, адэкIэ макIуэри и щIасэ пщащэр зыщIэс унэм щIохьэ. ШДыхьэмэ, и щIасэр жейуэ хэлъщ. Ар къигъэушыну Сосрыкъуэ абы щеIусэкIэ, хъыджэбзым и зы щIэлъэныкъуэр мафIэм хуэдэу пщтырщ, адрей щIэлъэныкъуэр мылым хуэдэу щIыIэщ.

Ари Сосрыкъуэм игъэщIагъуэурэ, пщащэр къегъэуш.

– Уэ къеблагъэ, Сосрыкъуэ!– жеIэ хъыджэбзми къыщолъэт. Сосрыкъуэр нэщхъейуэ къыщилъагъукIэ, къоупщI:

– Щхьэ унэщхъей, Сосрыкъуэ, хэт и гуауэ уигъэдзыхэт?

– Сэ си лъакъуэ лъэрыгъ ислъхьэу шы щIыб сызэритIысхьэрэ нобэ хуэдэ гъэщIэгъуэн зэи сыхуэзакъым.

– Сыт апхуэдизу уэ гъащIэгъуэн пщыхъуар? Нартхэм жаIэ уэ нэхърэ нэхъ гъэщIэгъуэн къэмыхъуауэ икIи къэмыхъуну,– жеIэ пщащэм.

– Сыт нартхэм жаIэм Iуэху щIытепщIыхьыр? ИныжьитI къуршкIэ зэзауэу иджыри къэс зылъэгъуа нартхэм яхэткъым.

– А иныжьитI къуршкIэ зэзауэм нэхъ гъэщIэгъуэну сыт къэхъун!

– Нобэ нартхэм сахыхьэныр си мурадти, сыкъежьащ,– къыригъэжьащ Сосрыкъуэ.– СыкъыздэкIуэм зы телъыджэм къыкIэлъыкIуэр нэхъ телъыджэжурэ уи унагъуэми сыкъэсащ.

– Я дэ ди тхьэ, сыт апхуэдизу уэ плъэгъуар?– къыщIоупщIэ нартхэм я пщащэр.

– СыкъыздэкIуэм зы жыгыжь гъуэгу напщIэм тету сыкъыхуэзащ. А жыгыжьым зэм и лъабжьэм, зэм и щхьэгум зы Iэфэ вакъэрэ зы лъахъстэн вакъэрэ щызэрыфыщIырт, жыгыщхьэм зэрыдэлъэфейрт, къызэрелъэфэхыжырт. Сабгъэдыхьэри си щIопщыкIымкIэ лъахъстэн вакъэр зы лъэныкъуэкIэ хыфIэсхуащ, Iэфэ вакъэри адрей лъэныкъуэмкIэ хыфIэздзащ. АрщхьэкIэ, аргуэру зэбгъэдэлъэдэжхэри зэрыфыщIу хуежьэжащ, а жыгыщхьэр яхузэрымыгъэгъуэту,– жиIащ Сосрыкъуэ.

– АтIэ абы щхьэкIэ щхьэ унэщхъей?– жиIащ нарт пщащэм,– абы къикIыр къыбгурымыIуамэ, сэ ныбжесIэнщ. А уэ плъэгъуар лъэпкъышхуитIым я зауэщ. Ар къэхъуну зауэшхуэщ. Iэфэ вакъэр хуэмыщIауэ псэухэрщ, лъахъстэн вакъэр тепщэныгъэр зыIыгъхэрщ. А жыгыщхьэу ахэр шIызэрыфыщIари дунеижьым и тхъапIэрщ.

– Iэу! ГъэщIэгъуэныр къызжепIаи,– къэпсэлъащ Сосрыкъуэ,– А вакъэжьитIым сыкъыблэкIри зы теуэгъуэ къэзмыкIуауэ чеижьитI срихьэлIащ. Зы чеижьым изыбзэти санэхур къьнцхьэщихурт, адрейр нэщIыбзэт. Чей изыр щытти щытт, чей нэщIым чей изыр къихуэрэзыхьырт, зигъэщхъырт, зиублэрэкIырт. Чей изыр къэсIэтри чей нэщIым искIэн си мураду згъэщIеяти, зы ткIуэпси санэхуу искIэфакъым.

– Ар зищIысыращ,– жиIащ Сосрыкъуэ и щIасэ пщащэм,– игъащIэ лъандэрэ изымрэ ныкъуэмрэ зэрыщIэркъым.

– Iэу, гъэщIэгъуэныр къызжепIаи!– къэпсэлъащ Сосрыкъуэ.

– А чеижьитIым сакъыфIэкIри зы теуэгъуи къэзмыкIуауэ гъуэгу напщIэм телъу зы кIапсэжь срихьэлIащ. КIапсэ кIапэр къэзубыдри къеслъэфэжьащ. Къэслъэфщ, къэслъэфри кIапсэ кIапэр хыфIэздзэжри сежьэжати кIапсэм зишыхьыжри си гъуэгупэм къытегъуэлъхьэжащ. Аргуэру еслъэфажьэри хыфIэздзэжати, аргуэру зишыхьыжащ. Зишыхьыжри си гъуэгупэм къытегъуэлъхьэжащ.

– Ар зищIысыращ,– жиIащ Сосрыкъуэ и щIасэ пщащэм,– а кIапсэшхуэр уи анэ и бынжэщ. Уи анэм фIэмыфIу укъежьати и бынжэр къыпкIэлъеукъуэдий, апхуэдизкIэ къыптогузэвыхьри. КIапсэм зыщIишыхьыжыр уи анэм уигъэгъэзэжынущи арщ. «Уи анэ и бынжэ уфIэмыкI, Сосрыкъуэ»,– къыбжеIэр ун анэм а кIапсэжьымкIэ.

– Iэу, гъэщIэгъуэныр къызжепIаи!– къэпсэлъащ Сосрыкъуэ.– КIапсэри щIопщыкIымкIэ гъуэгум тездзри сеуэри сежьэжащ. Зы теуэгъуи къэзмыкIуауэ, фи пщIантIэм сыкъыщыдыхьэм, фи бжэIупэм Iулъ хьэжьыр жейрти зигъэхъеякъым, абы и ныбэм илъ хьэпшырыр къызэбэнащ.

– Ар,– жиIащ Сосрыкъуэ и щIасэ пщащэм,– ди япэкIэ къэхъуну бынхэр я адэ-анэхэм япэ яфIищу, абыхэм я дэуэгъуу, ятекIуэу къэтэджынущ.

– Iэу, гъэщIэгъуэиыр къызжепIаи!– къэпсэлъащ Сосрыкъуэ.

– Ари зыгуэр хъунщ, ауэ мыбы сыт къикIыр? Уи адэ-анэр зыщIэлъ пэшым нетIэ сыщIэплъати, ахэр зэлъэпагъыу зэпэщылът, уи адэм и жьэм блэжь жьэдэпщхьэрт, къыжьэдэпщыжырт, уи анэм и жьэми мафIэ хъуаскуэ къыжьэдэлъэлъырт.

– Ар,– жиIащ Сосрыкъуэ и щIасэ пщащэм,– си адэжьу къэплъэгъуам пситI я къуэпсыр зэщIичати бгырыпхыу гъуэлъыпIэ къуапэм фIндзэжар блэжь хъужауэ жьэдопщхьэж. Си анэжьу къэплъэгъуам пцIы куэдыIуэ иупсати, хьэдагъэ щыIэу и гум илъыр жимыIэу жьэкIэ гуIати иджы бэлыхь ешэчыж.

– Iэу, гъэщIэгъуэныр къызжепIан!– къэпсэлъащ Сосрыкъуэ.– Ари зыгуэр хъунщ, ауэ мыбы сыт къикIыр? Уэ укъыщызгъэушым сыноIусати уи зы щIэлъэныкъуэр мафIэм хуэдэу пщтырт, адрейр мылым хуэдэу щIыIэт.

– Ар сэ уэ гуитI-щхьитI сыпхуэхъуащи аращ,– жиIащ Сосрыкъуэ и щIасэ пщащэм.– Уэ гъуэгу жыжьэ ущыIэу унгу сэ сыкъэкIыжыркъым, гъуэгу благъэкIэ ущыблэкIкIэ зэштегъэууэ срыуиIэщ.

– Iэу, гуауэ къызжепIаи!– къэпсэлъащ Сосрыкъуэ.

– И щIасэ пщащэм жиIар и жагъуэ хъуауэ Сосрыкъуэ къэтэджри щIыбым щIэплъащ. Дунейр уэфIт, махуэ шэджагъуэт. Сосрыкъуэ унэм щыщIэплъым, дунейр зэуэ къызэIыхьащ. Махуэр жэщ кIыфI хъужащ. Борэныжьыр губжьауэ, дунеижьыр зэрызехьэ хъуащ.

Сосрыкъуэ зыщIэс унэм къуанщIэ фIыцIэхэр Iэрамэ-Iэрамэурэ къыщхьэщылъэтауэ дамэкIэ унащхьэр трауд.

Ар Сосрыкъуэм игъэщIэгъуащэри и щIасэм еупщIащ:– Жэщым къуаргъхэм къалъэтыхьу хэт игъащIэм илъэгъуа? Сыту пIэрэ ахэр ныжэбэ жэщым щIызеуэр?– жиIэри.

Сосрыкъуэ и щIасэм зыри жимыIэну хуежьат, арщхьэкIэ Сосрыкъуэм щыхигъэзыхьым, жимыIэу хъуакъым.

– Мис ар,– жиIащ пщащэм,– уи дежкIэ фIыкъым, Сосрыкъуэ. Хэту щытми, уи яужь екIэ зыгуэр къихьащ. Абы узэрыхуэзэуи укIуэдынущ. Уи пIалъэр къэсауэ аращ, Сосрыкъуэ!

– Сэ си пIалъэр къэмысу зы махуи сыпсэуакъым,– жиIэри Сосрыкъуэ дыхьэшхащ.– Сэ си пIалъэр къэсауэ иныжьхэм мызэмытIэу къызжаIат, нарт лIыхъухэми ар къызжаIэу Iэджэрэ зэхэсхат. Ауэ си пIалъэр блокIри ар къызжезыIэхэм я пIалъэр къызогъэс.

– Хьэуэ, Сосрыкъуэ,– жиIащ щIасэм,– сэ иныжьхэми сахыумыбжэ, нарту щыIэхэми сумылъыт. КъызэдаIуэ, уежьэну уи мурадми, уемыжьэ. Пщэдджыжь Сэтэней деж кIуэж.

– Апхуэдэу щIасэм къыщыжриIэм, Сосрыкъуэ къэгубжьащ.

– Си анэм уемыжьэ къызжиIэу, си щIасэм гъэзэж къызжиIэу сэ сыапхуэдэлI!

Унэм къыщIэкIри и шыр бом къыщIишри шэсыжащ. ПщIантIэм щыдэкIыжым Сосрыкъуэ жиIащ:

– Бийм сигъэгулэзу зы жэщ згъэщынум срелIэ!

А Сосрыкъуэ и псалъэр нартхэм я телъхьэ Уащхъуэ щызэхихым, ар Сосрыкъуэ щышынэжри жэщыр махуэ ищIыжащ. Сосрыкъуэ и Тхъуэжьейр ХьэрэмэIуащхьэкIэ ишэщIащ.

Еуэм, кIуэм, лъэурэ, куэд икIуа, мащIэ икIуа– Сосрыкъуэ и кIуэкIэр фэ фощIэ,– арти, зы данэ лъахъэ гъуэзэджэ гъуэгум гелъу ирихьэлIащ. Сосрыкъуэр данэ лъахъэм ехъуапеэри ар къищтэну щеIэбыхым Тхъуэжьеижьыр къэпсэлъащ:– Уи анэм къыбжиIа_р пщыгъупщэжа?– жиIэри.

– Уий, си Тхъуэжьеижь, данэ лъахъэкIэ игъащIэм услъэхъакъым, мыр къэдгъащтэ,– жиIэри Сосрыкъуэр лъэIуащ.

– Хьэуэ, дыхуейкъым,– жиIэщ Тхъуэжьеижьми, данэ лъахъэм ныблихащ Сосрыкъуэр.

Еуэм, кIуэм, лъэурэ,– Сосрыкъуэ и лъэкIэр уи къаным хабзэ хухъу,– арти, ХьэрэмэIуащхьэ и гъуэгур зыкъомкIэ хигъэщIауэ, къудамищу зэкъуэту къамышыкIей гъуэзэджэ гъуэгум телъу ирихьэлIащ. Сосрыкъуэ и къамышыкIыр щIэтхъати,– адэ– фщIэжыркъэ, кIапсэ щыхуэзам ар къамышыкIэ щыхыфIихуэм щIэтхъат,– ар къищтэну мурад ищIащ. Ар ауэ сытми къамышыкIт! Дыщэ, дыжьынхэр тебзыхьыжауэ фIым и фIыжт!

– Мыр къэсщтэнщ,– жиIэу Сосрыкъуэ щеIэбыхым, аргуэру и Тхъуэжьейр къэпсалъэри:– Щыгъэт, Сосрыкъуэ, къыумыщтэ -ар!– жиIащ.

Сосрыкъуэ Тхъуэжьейм жиIэм едаIуэри къамышыкIейр къищтакъым. Ауэрэ, кIуэм, лъэурэ, ХьэрэмэIуащхьэ нэблэгъауэ, гъуэгущхьэм зы дыщэ таж телъу Сосрыкъуэр ирихьэлIащ. Ар ауэ сытми дыщэ тажт! Ар дыщафэ натIэт, ар дыгъэпсу лыдырт.

Сосрыкъуэ а дыщэ тажым ехъуэпсэщати, ар къищтэну щеIэбыхым, Тхъуэжьейр аргуэру къэпсалъэри;– Къыумыщтэ ар, Сосрыкъуэ, Сэтэней къыбжиIар щхьэ пщыгъупщэжа?– жиIэри къегиящ шыр.

АрщхьэкIэ, тажым Сосрыкъуэ ехъуэпсэщати, Тхъуэжьейм едэIуакъым.

– Мыпхуэдэ пыIэм дауэ сыблэкIын? Мыр ауэ сытми пыIэ? Дыщафэ натIэщ, дыгъэпсым хэщIыкТащ. Къэсщтэнщи натIэпэтес къэсщIынщи нартхэм садэджэгунщ,– жиIэщ Сосрыкъуи, тажыр къищтэри зыщхьэритIэгъащ.

ПыIэр зыщхьэритIагъэри, ауэрэ кIуэм, лъэурэ ХьэрэмэIуащхьэ щынэсым Тхъуэжьейм и лъэр зэрынащ.

– Уий, си Тхъуэжьеижь, щхьэ хуэм ухъуа?– жиIэри еупщIащ и шым Сосрыкъуэ.

– Сэтэней гуащэ жиIам уемыдаIуэу а тажыр къызэрыпщтар си жагъуащэ хъуащи си лъэр схузэблэхыжыркъым,– тхьэусыхащ Тхъуэжьейр.

– АтIэ абы щхьэкIэ умынэщхъей. НакIуэ, ХьэрэмэIуащхьэ дынэсым едгъэлъагъунщ нартхэм уэкIэ. Сэ сызыщышынэ щыIэкъым си куэпкъыщхьитIыр мыхъумэ. Сэ езыр сыжырщ. Ауэ Лъэпщ сыщипсыхьым IэдэкIэ иIыгъа си куэпкъыщхьитIыр мыпсыхьауэ къэнащи абы срошынэ. Нартхэ я Жан Шэрхъым IэдакъэкIи, бгъэгукIи, натIэкIи сеуэфынущ, ауэ «куэпкъкIэ къеуэ» жаIэм, си куитIыр пихынущ. Арщ си тIасхъэр. Уэр-щэ, Тхъуэжьеижь, сыт уи тIасхъэр?– жиIэри еупщIащ и шым Сосрыкъуэ.

– Уэри жыпIэн хуеякъым уи тIасхъэр. Иджы сэ гуэрым жызумыгъэIэ,– къэлъэIуащ Тхъуэжьейр.

– Хьэхэм уашхыжи уэ къэрабгъэр! Псалъэ жыпIэн ушынэу! Сыт си анэми, си щIасэми, сиш гуэрми нобэ къыфщыщIар?– къэгубжьащ Сосрыкъуэ.

– Хъунщ атIэ, жысIэнщ,– жиIэри, къригъэжьащ Тхъуэжьейм.– Сэ сыкъэзыгъэшынэ тIасхъэу сиIэр си лъэгурщ. Сэ къыспэхъун лъабжьэ зыфIэт дунеижьым теткъым. Сэ къысщIыхьэн Iэмали щыIэкъым. Ауэ, си лъэгур щабащэщи, псыхъуэрыжэ сумыщI закъуэ. Псыхъуэрыжэ сыхъумэ, си лъэгур мывэм щIиудынурэ сызепщыпщэу сыкъэнэнущ. Аращ си тIасхъэр.

Тхъуэжьейм ар зэрыжиIэу, Сосрыкъуэ щхьэритIэгъауэ щыта тажыр щэхууэ Сосрыкъуэ щхьэрылъэтри,– макIуэ мэлъей– кIуэдыжащ.

– Уи тажыр пщхьэрыгъыж?– жиIэри къеупщIащ Сосрыкъуэм Тхъуэжьейр.– Сосрыкъуэ дэIэбеймэ– тажыр щхьэрыгъыжтэкъым.

– Мис арат ди тIасхъэр жыдумыгъыIэ щIыжысIар,– жиIащ Тхъуэжьейм.

– Сосрыкъуэ, а къыщыщIар игъэщIагъуэурэ, ХьэрэмэIуащхьэ нэсащ. Сосрыкъуэ плъэри– ХьэрэмэIуащхьэ нартхэмрэ иныжьхэмрэ зэхыхьэжауэ тетхэт. Сосрыкъуэ къыщалъагъум, нартхэр зэрыгъэкIиящ, иныжьхэр зэрыгъэгуоуащ.

– Уэхьэхьей, Сосрыкъуэ, дэ ди ныкъуэкъуэгъу, емынэрылъху, къэзылъхуар зымыщIэж, лъы тщIэжынущи къэгъазэ, уи ней,– къокIий нартхэр, къогуо иныжьхэр.

– Уий, нартхэм фи ней! Уий, иныжьхэ, флъэкIIамэ, къэвмыгъанэ! Фыкъауэмэ, нэуэж флъагъунщ!– жеIэ Сосрыкъуи, ХьэрэмэIуащхьэ и лъабжьэм щIоувэ.

– Уий, Сосрыкъуэу уаер къыдэзыщIэкI, е ещIэкIыр зи Iэщэу дызыщIэмыхьэр зи шыжь, мы Жан Шэрхъым, лIыгъэ уиIэм, къеуэт IэдакъэкIэ,– жаIэ иныжьхэми, Жан Шэрхъыр къаутIыпщ. Жан Шэрхъыу къеджэрэзэхым Сосрыкъуэ IэдакъэкIэ йоуэри ХьэрэмэIуащхьэ дрехуеиж.

– Уий, Сосрыкъуэ, ар сыту хуабжьу укъэуэжт! Уий, Сосрыкъуэу Лъэпщ и джатэр зыIэщIэлъ, тIэщIэлъ Iэщэ пызыгъэщ, нэху гъэщыгъуи къыдэзымыт, лIыгъэ уиIэм бгъэгукIэ къеуэт мы Жан Шэрхъым!– жаIэ нартхэми Жан Шэрхъыр къаутIыпщ. Жан Шэрхъыу къеджэрэзэхым Сосрыкъуэ бгъэгукIэ йоуэри ХьэрэмэIуащхьэ дрехуеиж.

– Уий, Сосрыкъуэ, ар сыту хуабжьу укъеуэжт! Уий, Сосрыкъуэу дэ ди мафIэр тфIэзыхьу, ди щхьэ хьыным хэмыкI, лIыгъэ уиIэм натIэпэкIэ къеуэт мы Жан Шэрхъым!– жаIэ иныжьхэми, Жан Шэрхъыр къаутIыпщ. Жан Шэрхъыу къеджэрэзэхым Сосрыкъуэ натIэпэкIэ йоуэри ХьэрэмэIуащхьэ дрехуеиж.

Нартхэр мэгуIэж. Иныжьхэр мэгузасэ. ЗэрогъэкIийхэр, зэрогъэгуохэр, Сосрыкъуэ и укIыкIэр къахуэмыщIэ. Арыххэу, ХьэрэмэIуащхьэ Бырымбыху къыдожей. Бырымбыхут Сосрыкъуэм пэтIысар. Ар удти, данэ лъахъэ зищIри Сосрыкъуэм къыпэтIысащ. Данэ лъахъэр Сосрыкъуэм къыщимыщтэм, къамышыкIей зищIри аргуэру къыпэтIысащ. КъамышыкIейри Сосрыкъуэм къыщимыщтэм, дыщэ таж зищIри, ещанэу Сосрыкъуэ и гъуэгум къытетIысхьат. Сосрыкъуэ тажым ехъуапсэу къыщищтэм, а тажыр щхьэрыгъыу и тIасхъэхэр къыщиIуатэм,– Бырымбыху арт зыхуейри зигъэкIуэдыжащ.

– Бырымбыху нартхэмрэ иныжьхэмрэ къахэлъадэри яжриIащ:

– Фэ Сосрыкъуэ фукIыну фыхуеймэ, Жан Шэрхъым куэпкъкIэ къевгъауэ!

– Ар нартхэм щызэхахым, ар иныжьхэм къыщащIэм, нартхэр зэрыгъэкIиящ, иныжьхэр зэрыгъэгуоуащ.

– Уий, уий, Сосрыкъуэ, уэкIэ куэдхэр дэзыгъэлъагъу, зи Iэдакъэ уэкIэр тфIэгъэщIэгъуэн, зи бгъэгу уэкIэри нэхъ гъэщIэгъуэныж, зи натIэпэ уэкIэр нэхъеиж, лIыгъэ уиIэм мы Жан Шэрхъым куэпкъкIэ къеуэт,– жаIэри, нартхэр мэкIий, иныжьхэр мэгуо. Нартхэмрэ иныжьхэмрэ Жан Шэрхъыр зэпаубыдри ХьэрэмэIуащхьэ къраутIыпщхьэх.

Уей, гущэ, Сосрыкъуэр губжьащ. Уей, мыгъуэ, Сосрыкъуэр къэплъащ. Жан Шэрхъым пэщIолъадэри куэпкъкIэ йоуэ– а узыжэгъуэным къыщыущIт ар– Сосрыкъуэ и куитIыр Жан Шэрхъым ныпех.

Нартхэр зэроIэт. Иныжьхэр зэрызохьэ. Джатэхэр къралъэфри Сосрыкъуэ и фэр трахыну ХьэрэмэIуащхьэ къожэххэр. Сосрыкъуэ зопщыпщэ. Уий, иныжьхэр къос, уий, нартхэр къэсыпащ.

Сосрыкъуэ мэгуо.– Тхъуэжьеижьу си тхьэмыгъэпцI, сумыгъэпцIыну жыпIати? Дэнэ ущыIэ?

Тхъуэжьейр къосри зрегъэщэтэх.

– ПсынщIэу, псынщIэу, Сосрыкъуэ, плъэмыкIахэр зылъэгъэкIи къыздэпщей!– жеIэ Тхъуэжьейм.

Сосрыкъуэ лъэмыкIахэр зылъегъэкIри Тхъуэжьеижьым ныдопщей. Тхъуэжьейр йолъри йожьэж, Сосрыкъуэ Сэтэней деж ирехьэжьэж.

Иныжьхэр мывэкIэ кIэлъоуэ, нартхэм шабзэхэр тракIутэ.

– Уий, Тхъуэжьеижьыр яфIокIуэж, Сосрыкъуэ яфIехьыж! Нартхэр мэгуIэж, иныжьхэр мэгузасэхэр!

Сосрыкъуэ шым жреIэ:

– Тхъуэжьей, дэнэ сыздэпхьыр? Щхьэ си бийхэм сахэпхрэ? Сэ си куитIыр симыIэжми, сэ си IитIыр сиIэжщ. Си гур гуищэу зэщIэплъащ, нэгъази а си бийхэм зэ саIугъаплъэт, сэ абыхэм нэплъэгъуэ езмытынкIэ си тхьэрыIуэщ!

– Хьэуэ, хъунукъым дгъазэ!– жеIэ Тхъуэжьейм.

– Сэ игъащIэм сыщIэпхъуауэ, си щIыб бийми хуэзгъэзауэ езы Тхьэми илъэгъуакъым, уэ си Тхъуэжьеижь, си напэр тумых, си лIэгъуэр къэсами, си зы лIэгъуэр лIэгъуитI умыщI, нэгъазэ!– жеIэри, уей, мэлъаIуэ Сосрыкъуэр.

АрщхьэкIэ Тхъуэжьейм имыгъазэу Сосрыкъуэр Сэтэней деж ехьыж. Нартхэр зэщIогъуахъуэ, иныжьхэр зэщIогуIэ, Сосрыкъуэ яIэщIокI.

Бырымбыху ар щилъагъукIэ, нарт иныжьхэм къахолъадэри къахокIие:

– Нарт жылэу кIуэдыжынхэ, Сосрыкъуэ и псэр хэту фогъэкIуэжри? Псыхъуэрыжэ Тхъуэжьейм хуэфщIи ар фэ фIэщIэкIынкъым!

Иныжьхэм Тхъуэжьейм мывэхэр ипэм кърадзэурэ псыхъуэрыжэр къыхуащI, Тхъуэжьеижьу лъэгу щабэм и лъэр псыхъуэ мывэхэм щIауд. Тхъуэжьеижьыр мыкIуэжыфу, бауэбапщэу псыхъуэ ныджэм къытонэ.

Нартхэр къоблагъэ, иныжьхэр къос.

Ар Тхъуэжьейм щилъагъукIэ, Сосрыкъуэм къыжреIэр:

– Сэ къэскIунур– къэскIуащ, схулъэкIыжри пхуэсщIэнщ. Си фэр техи си фэ кIуэцIым итIысхьэ. Си фэ кIуэцIым уису жэщибл-махуиблкIэ нартхэми иныжьхэми уезэуэфынщ!

Сосрыкъуэ Тхъуэжьейм и фэр трехри фэм и кIуэцIым йотIысхьэри жэщибл-махуиблкIэ нартхэмрэ иныжьхэмрэ йозауэ. Жэщибл-махуибл зэрыдэкIыу, Сосрыкъуэ и шабзэхэр еух. Бийм зэрезэуэжын имыIэу Тхъуэжьейм и фэм йобэмпIыхь.

Аргуэру жэщибл-махуибл докI. Сосрыкъуэ бгъэдыхьэфын нартхэми иныжьхэми къахэкIыркъым. Аргуэру жэщибл-махуибл докI.

«ЛIауэ къыщIэкIынщ иджы»,– жаIэри иныжьхэри нартхэри зэгъусэу Сосрыкъуэм бгъэдохьэ. Бгъэдыхьэмэ, Сосрыкъуэр щылъщ мыхъейуэ.

Нартхэр зэрогъэгушхуэ, иныжьхэм ягухэри къызэрогъуэтыж.

– Уий, емынэрылъхуу ди щылъху зылъагъу мыхъууэ щыта!– жаIэри иныжьхэри нартхэри Сосрыкъуэ йобгъэрыкIуэ.

Сосрыкъуэ зыкъещIэжри и напIэр къызэтрех.

Абы и напIэр япэ зытеплъа нартхэри иныжьхэри мащтэхэри малIэ.

Къэнэжа нартхэмрэ иныжьхэмрэ зэхолъадэри а шабзэхэмкIэ Сосрыкъуэ йоуэ. АрщхьэкIэ зыри яхуещIэркъым.

Щымыхъужым, шабзэкIэ Сосрыкъуэм зыри щахуемыщIэм, иныжьхэри нартхэри зэгуоувэ, я джатэхэр кърах. Псори зэуэ Сосрыкъуэм зэдоуэ. Зэдеуэ щхьэкIэ, зыри яхуещIэркъым. Нартхэри иныжьхэри Сосрыкъуэ и Iэпкълъэпкъым щыпэмылъэщым, унафэ ящI: Сосрыкъуэ псэууэ щIым щIатIэну. Ар ягъэбэлэрыгъын щхьэкIэ нартхэр абы къоупщI:

– Сосрыкъуэ, уи насып къыттекIуащ. Дэ уэ дыппэлъэщынукъым. Дэнэ утхьым нэхъ пфIэфI? Зыхэхъуэ лъэныкъуэмкIэ утхьын, хьэмэрэ зыхэщI лъэныкъуэмкIэ утхьын?

– ЗыхэхъуэмкIэ сыфхь!– жиIащ Сосрыкъуэ, дунеижьыр зыхэхъуэу илъытэрти.

Нартхэмрэ иныжьхэмрэ зыхэхъуэу ялъытэр Хьэдырыхэрати, Сосрыкъуэ яхьыну хуежьа щхьэкIэ, и джатэр зылъэIэсым нэс зыбгъэдимыгъыхьэ щыхъум, нартхэр ежэри и хъуреягъкIэ къатIыхьщ, куууэ къратIыкIщ, и лъабжьэр щIатIыкIыжри Сосрыкъуэр псэууэ мащэ куум ирагъахуэри абрэмывэхэр трагъэукIуриежащ, щIыри тратхъуэжри Iуащхьэ траубэжащ.

А Iуащхьэ щыгум нартхэмрэ иныжьхэмрэ Санэхуафэ къыщызэIуахри жэщибл-махуиблкIэ щефащ, щешхащ, щыджэгуащ, Сосрыкъуэ псэууэ зэрыщIатIам и гуфIэгъуэшхуэу.

Сосрыкъуэ псэууэ щIым зэрыщIатIэ лъандэрэ гъэ къэс гъатхэр мэгъагъэ, удзхэри щIым къыхопщ.

Езы Сосрыкъуэ и псэр хэмыкIауэ щIым щIэлъщи, мы Дунеишхуэм къыхуоIэ.

КъыхуоIэ, дунейм бзаджащIэу тетхэр, къуаншагъэ зезыхьэхэр дунейм трихуну. Сосрыкъуэ мы дунейм къыхуеIэху, и нэпсыр къыщIеху.

Кавказ къурш лъапэхэм къыщыщIэж псынэ пщтырхэр Сосрыкъуэ и нэпсщ.

«Сэ цIыхухэм сэбэп сащыхуэмыхъужыфкIэ, си нэпс гуащIэхэр абыхэм сэбэп яхурехъу»,– жеIэ Сосрыкъуэ. Сосрыкъуэ и нэпсыр зэIусэ сымаджэхэр узыншапэ мэхъуж.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр: Нарт Эпос, Сосрыкъуэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 133

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: