Псалъэжь: Дзэр уришхэн къудейкъым, дахагъэми щыщщ.
ПсынщIэрыпсалъэ: Лэныстэ-мастэ-къэбыстэ пIастэ.
ГушыIэ: Псы емыжэхым, бдзэжьейр къыхэпхынукъым.
Къуажыхь: Тхьэмпабгъуэ и къуэ нэ хъурей. (МыIэрысэ)

УздэщыIэр

Къэплъыхъуэр

Сосрыкъуэ и шымрэ и джатэмрэ (2)

Сосрыкъуэ и шымрэ и джатэмрэ Сосрыкъуэ псынщIэу хэхъуэрт. Зы мазэм хэхъуэнур зы махуэм хэхъуэрт. Сэтэней ипIырт Сосрыкъуэ мывэр и уэншэкуу, уафэр и тепIэну, щтаучыр и Iycy. Сосрыкъуэ къыдалъхуа сабийхэр гущэм щыхэлъым ар кIэн джэгум хыхьащ. Щыхь куцIрэ фо цIынэрэ зрагъэшх нарт сабийхэр къыщышынэрт. Абыхэм Сосрыкъуэ къагъэгубжьа нэужь, Сосрыкъуэ мафIэ къыхэлъэлъырт, щтаучым хуэдэу.

Сосрыкъуэ кIэн джэгунри иужэгъури Лъэпщ и кIыщым кIуэрей хъуащ. Лъэпщ и лъэщэкIэм фIэтелъыджэу ар еплъырт. Сосрыкъуэ Лъэпщ и деж кIуэрей щыхъум, зэгуэрым, ар Сосрыкъуэ къелъэIуащ шэдыбжьыр щIигъэпщтэну. Сосрыкъуэ шэдыбжьым щеуэм кIыщым и щхьэр трихащ, кIыщым щIэлъ гъущIыкIэхэри дырипхъеящ.

Ар Лъэпщ щилъагъум гуфIащ.

– Мыбы и къарур здынэсыр згъэунэхунщ,– жиIэщ Лъэпщи,– Сосрыкъуэ, мы сыджым къеIэт,– жиIэри Лъэпщ, Сосрыкъуэ сыджым бгъэдишащ.

Лъэпщ и сыджыр щIы къатибл и кууагъыу хэтIат.

Ар зыгъэхъеиф нартыр Нарт Хасэм хашэрт, нартылI хъуауэ ябжырт. Сосрыкъуэ сыджым бгъэдыхьэри еIащ, арщхьэкIэ хуэгъэхъеякъым. Аргуэру еIащ – хуэгъэхъеякъым, ещанэу еIащ – хуэгъэхъеякъым.

ИтIанэ Лъэпщ къэпсалъэри жиIащ:

– Хьэуэ, Сосрыкъуэ, уэ иджыри ущIалэщ; уи къарур зэрыубыдакъым. КIуэ, кIуэж Сэтэней дежи иджыри жьэгум дэс, щтаучым уедзэгъуу.

Сосрыкъуэ ищIэрт Лъэпщ и сыджыр зыгъэхъеиф нарт щауэхэр лIы хъуауэ къызэрабжри, сыджыр зэрыхуэмыгъэхъеяр и жагъуэ хъуауэ кIуэжащ Сэтэней деж. Сэтэней ар нэщхъейуэ щилъагъум, еупщIащ: – Сыт къыпщыщIар? – жиIэри.

АрщхьэкIэ Сосрыкъуэ зыри жимыIэу макIуэри жьэгум дотIысхьэж, щтаучым мафIэ хъуаскуэр къыхигъэлъэлъу йодзэгъу. АпхуэдизкIэ къэгубжьат Сосрыкъуэ!

Пщэдджыжьым жьыуэ, Лъэпщ кIыщым къыщIэмыхьэу, Сосрыкъуэ кIыщым кIуэри аргуэру еIащ сыджым. ЕIэри сыджыр игъэсысащ.

– НобэкIэ ар куэдщ,– жиIэри, кIыщым къыщIэкIыжри псыхъуэ мылым кIуэри дэгъуэлъхьащ зигъэупщIыIужыну. АпхуэдизкIэ зэщIэплъат Сосрыкъуи, мылыр ткIури псышхуэ хъужащ.

КъыкIэлъыкIуэ пщэдджыжь гуэрым, Лъэпщ кIыщым къыщIэмыхьэ щIыкIэ, Сосрыкъуэ кIыщым кIуэри сыджым еIащ. ЕIэри сыджыр къыхитхъащ. Сыджыр кIыщыбжэм Iуидзэри еуэри и унэ кIуэжащ. Лъэпщ кIыщым къакIуэри, щIыхьэпIэ игъуэтакъым. Лъэпщ ар игъэщIэгъуащ. Нартхэм я нэхъ бланэм абы и сыджыр хуэгъэхъей къудейт.

КIыщыбжэм Iуадзэжа сыджыр щилъагъум, Лъэпщ жиIащ:– Мы дунейм къытехьащ зыгуэр, дунейм тетхэм хуэмыдэу. Я дэ ди Псатхьэ, ар угъурлыуэ къыщIэгъэкI, армыхъумэ, апхуэдиз зи къарур угъурсызу къыщIэкIмэ, куэд дыкъуилъхьэжынщ! Мыр зи бланагъым и дуней къытехьэгъуэр куэдым я дуней текIыжыгъуэ хъунщ.

Лъэпщ ар игъэщIагъуэу здэщытым, кIыщым къыIухьащ нарт зэшищ. Лъэпщ мафIохъу кърахри нэхъыжьым къригъажьэри жиIащ:

– Дэ зэшищыр зы махуэм дыкъалъхуащ. Сэ пщэдджыжьым, курытыр шэджагъуэм, нэхъыщIэр пщыхьэщхьэм. Дэ зэшищыр мэкъу деуэу нэкIущхьэм дитт. Дызэрыгъэгубжьауэ аргъынэр етхьэкIырт. Ди нэхъыщIэр япэ идгъэувэмэ, дыщIыхьэртэкъым, ди яужь къиувэмэ, къытщIыхьэрти мэкъум дыхихурт, апхуэдизкIэ гуащIэу мэкъу еуэрти. Дэ нэхъыжьитIыр дызэгуэпырт, нэхъыщIэр къызэрыттекIуэм папщIэ.

– АтIэ емыкIутэкъэ, нэхъыщIэр нэхъыжьхэм ятекIуэну! – къэпсэлъащ курытыр.

– ТIэкIу дедзэкъэнщ,– жытIэри шэджагъуэм пщыIэм дытехьэжащ, ди шэмэджхэр бгыщхьэм шэмэджыкIымкIэ щыхэтсэри. Дышхэу дыздэщысым нэхъыщIэм и шэмэдж хэсар къауэри мэкъум хэхуащ. Дыплъэмэ, шэмэдж джэлам мэкъури, мэкъум хэт жыгхэри къриупщIэхыу бгым къоджэрэзэх. Жыг хуэзэм зэпегъэлъэт, мывэ хуэзэм зэпегъэщ.

– Иджы,– жиIащ, нэхъыщIэ дыдэр къэпсалъэри,– дэ зэшищым унафэ тщIащ мы шэмэджыр джатэ тщIынуи, хэт мы джатэр зылъысынур?

Ар жиIэри нэхъыщIэр Лъэпщ еупщIащ. Лъэпщ зыри жимыIэу шэмэджыр къищтэри еплъащ. Ар шэмэджым зэреплъу, шэмэджыр Дэбэч зэриIэщIагъэр къищIащ. Лъэпщ гъукIэнкIэ зыгъэсэжар Дэбэчт. Нарт зэшищыр шэмэджым къыхищIыкIыну джатэм щхьэкIэ зэфIэнэнути, Лъэпщ жиIащ:

– Мы шэмэджым къыхэсщIыкIыну джатэр зылъысынум щхьэкIэ фэ зэшищыр фызэфIэнэжынущ. Нарт зэфIэнэр нарт зэзауэщ, нарт зэзауэр лъэпкъ гъэкIуэдщ. Сэ унафэу мыр фхузощI: мис, фолъагъу, си кIыщыбжэм си сыджыр Iулъщ, кIыщым щIыхьэпIэ згъуэтыркъым. АтIэ, мэуэ дывгъэщI: хэт мо сыджыр къиIэту и пIэ иригъэувэжыфми, абы естынщ джатэ сщIынур. Хъункъэ?

– Хъунщ!– Нарт зэшищым зэуэ зэдыжаIащ.

Еуэщ аби, нэхъыжьыр сыджым бгъэдыхьэри еIащ. ЕIэщ, еIэри хуэгъэхъеякъым. Нэхъыжьым Лъэпщ и сыджыр щыхуэмыгъэхъейм, курытыр еIащ. ЕIэщ, еIэри тIэкIу игъэхъеящ. Курытым Лъэпщ и сыджыр щыхуэмыIэтым, нэхъыщIэр еIащ. ЕIэщ, еIэри тIэкIунитIэ щIым къытриIэтыкIа къудейщ.

– Хьэуэ, фэ фхуещIэн щыIэкъым мы си сыджым. Щыри мы джатэ сщIынум фыпыкIащ,– жиIащ Лъэпщ.

– Сыт тщIэн? Нарт псалъэр быдэщ, дыпыкIащ,– жаIащ нарт зэшищым.

Нарт зэшищыр гъуэрыгъуэурэ сыджым щеIам щыгъуэ, Сосрыкъуэ адкIэ къыщыту къеплъаIкIуэрт. Зэшищым сыджыр щахуэмыIэтым, Сосрыкъуэ къыIухьэри Лъэпщ елъэIуащ:

– КхъыIэ, сегъэплъ зэ сегъэIи,– жиIэри. Зэшищым нэхъыжьыр къеплъэкIри Сосрыкъуэ къыщилъагъум, ауан ищIу дыхьэшхащ – «сыт уи еIэ» – жиIэ щIыкIэу.

Курытым жиIащ:

– Сыт уи еIэ уэ, тхьэмадэ къуагуэрэ егуэжь цIыкIужьым ещхь уэ Iейм: Уи еIэ къэт уэ. Уи кIэтIийр гъущакъым, уи анэм и быдзышэри пIурыгъущыкIакъым.

НэхъыщIэ дыдэри къэпсалъэри,– сыт уи еIэ уэ тхьэмыщкIэм, кIуэи ху хьэтыкъым еIэ,– жиIащ.

Сосрыкъуэ къогубжь. Зыри жимыIэу сыджым бгъэдохьэ, йоIэбыхри Сосрыкъуэм сыджыр къызэщIеубыдэ. Нарт зэшищым ауан къащI. Нарт зэшищыр мэдыхьэшх.

Сосрыкъуэ йоIэри сыджыр къеIэт, зыхэтIауэ щытам деж ехьри нэхъ быдэжу хесэж. Хесэжри Сэтэней деж мэкIуэж. Нарт зэшищым ар гъэщIэгъуэн ящыхъуауэ хъыбарышхуэ нартхэм хуаIуэтэжыну тхьэ зыхуаIуэ.

Нартхэм я псалъэр Лъэпщ гуапэ щохъури жеIэ:

– Хъунщ, хъунщ, нартхэ я зэшищ. Зэшищ-джатищым къыфпэхъуи щымыIэу дунейм фытетынкIэ сыфхуохъуахъуэ! Нобэ тлъэгъуа телъыджэм и фIыгъэкIэ маисэ зырыз фхуэсщIынщ, нэгъуэщI гъущIым къыхэсщIыкIынщи. Мы фэ къэфхьа шэмэджыр Дэбэч езы Тхьэгъэлэдж (гъавэм, къэкIыгъэм я тхьэщ) хуищIауэ щытащи, абы къыхэсщIыкI джатэр сэ зыхуэфащэм естынщ. Сэ махуэ къэс зы маисэщ схуэщIыр. Пщэдджыжь къэс хэт япэ си кIыщым къыщIыхьэми, япэ сщIы маисэр абы ейщ.

Арати, Лъэпщ зэрыжиIам хуэдэу, махуищым маисэ зырыз нарт зэшищым яхуищIащ. Тхьэгъэлэдж и шэмэджу щытам махуибгъукIэ джатэ къыхищIыкIыу Лъэпщ кIыщым щылъэщаш. Джатэр ищIри фIидзэжащ зыхуэфащэм иритыну.

* * *

Iуэху хуэзэшу Сосрьикъуэ жьэгум дэст Сэтэней унэм къыщIыхьащ. Сосрыкъуэ нэщхъейуэ щилъагъум, еупщIащ:

– А си щIалэ, щхьэ унэщхъей? – жиIэри.

– Сэ сымынэщхъейм хэт нэщхъеин? – жеIэ Сосрыкъуэ.– Сыныбжьэгъукъым, сыжэрэгъукъым. Мо пщIантIэм дэт ди хьэжьрэ пэт Iуэху ещIэ, зы мыхъуми хьэулей къыдыхьэмэ, мэбанэ. Сэ сыдэсщ жьэгум яжьэр зэIызощIэри, дунейм щащIэри сымыщIэу, зэрысщIэни симыIэу.

Сосрыкъуэ апхуэдэу щыжиIэм, Сэтэней къэпсэлъащ:

– А си щIалэу, си щIалэ закъуэ, хамэкъуэм пэщытыфын! Уэ иджыри ущIалэщ, бий уиIэнкIэ игъуэджэщ. Къуэш пэжым, ныбжьэгъу-жэрэгъум улъыхъуэмэ, нартхэ сахоплъэри уэ бдэхъун хэслъагъуэркъым. Нартхэ ныбжькIэ псори лIыпIэзэрытхэщ, абыхэм яхэткъым уэ пхуэдэ щIалэ уи напэр тримыхыну, ныбжьэгъу пэжи къыпхуэхъуфыну.

– А си анэу Сэтэней,– жиIащ Сосрыкъуэ,– сэ сызылъыхъуэ ныбжьэгъур уэ жыхуэпIэракъым. Сэ сыхуейщ ныбжьэгъу, уэгъуэм щыгъуэ мыкъутэжыну, гузэвэгъуэм щыгъуи мыдзыхэжыну: сэ сыхуейщ зы джатэ, сэ сыхуейщ уанэ телъу зы шы закъуэ.

Сэтэней къогуфIэри Лъэпщ и деж макIуэ.

Си къуэм сигъэпсэуркъым дунейм техьэныр къыщыхьащи,– Сэтэней жриIащ Лъэпщ,– джатэ схуегъэщI, шы схуэгъуэт къызжеIэ. Ар шыгъэ-лIыгъэм пыхьэнкIэ иджыри сфIэщIалэIуэщ.

– Хьэуэ, Сэтэней гуащэ, ущоуэ,– идакъым Лъэпщ,– уи къуэм и жаныгъуэщ. ФэкIэ щIалащэми, гукIэ лIыщ. Упэрымыуэ, шыгъэлIыгъэм щыпыхьакIэ, утIыпщ. Ар джатэ хуеймэ, кIуэжи къэгъакIуэ си деж.

Сэтэней къэкIуэжри,– кIуэ, Лъэпщ къоджэ, жриIащ Сосрыкъуэм.

Сосрыкъуэ гуфIэжу къыщолъэтри Лъэпщ деж мажэ. Сосрыкъуэ кIыщым зэрыщIыхьэу, Лъэпщ къоупщI: – Сыт хуэдэ джатэт узыхуейр?

– Сэ сыхуейщ джатэ мыкIыхьу, мыкIэщIу. Бий жыжьэр къыщышынэу, бий гъунэгъур хигъащIэу. Сеуэм пигъэщу, сепыджым пхигъэщу,– жиIащ Сосрыкъуэ.

– АтIэ, мис мы джатэр апхуэдэ джатэ пхуэхъунщ,– жиIэщ Лъэпщи, Тхьэгъэлэдж и шэмэджым къыхищIыкIауэ щыта джатэр къыпихри къритащ Сосрыкъуэм.

Джатэр кърита нэужь, къеупщIащ:

– Иджыри сыт ухуейт? – жиIэри.

– Иджы зы шы закъуэ срежьэну сиIэжатэмэ, нэгъуэщI зыри сыхуейтэкъым,– жиIащ Сосрыкъуэ.

– Шы ухуеймэ,– жиIащ Лъэпщ,– уи анэм елъэIу, абы шыфI иIэщи къыуитынщ.

Сосрыкъуэ джатэр кIэрыщIауэ къыщыкIуэжым, Сэтэней еплъщ, еплъри: – СощIэ иджы укъызыхуэтыр, си щIалэ, Лъэпщ а джатэр уэ щыпхуигъэфэщакIэ зыгуэр къыпхэкIыну къыщIэкIынщи накIуэ, сэ уэ пхуэзгъэшхащ шы,– жиIэщ Сэтэней гуащэми Сосрыкъуэ къришэжьащ.

Сэтэней бгъуэнщIагъыжьым Сосрыкъуэ Iуишэри,– Мис, си щIалэ, мы абрэмывэр IубгъэкIуэтыфрэ бгъуэнщIагъым ущIыхьэфмэ, абы шы щыбгъуэтынщ. Абы щIэт шым ушэсыфмэ, ар шы пхуэхъунщ,– жиIащ.

Сосрыкъуэ абрэмывэм еIэри Iуидзащ. БгъуэнщIагъыжьым щыщIыхьэм шыр щыщащ, фIалъэ лъакъуитIымIкIэ щIыр къриудащ. Абы щIыр къыщриудым бгыхэр дэхъейрт. Сосрыкъуэ шым сэмэгурабгъу зыхуищIри бгъэдыхьэну хуежьащ, арщхьэкIэ, шым зыбгъэдигъэхьакъым, къауэу щIидзэри. Сосрыкъуэ шым ижьырабгъу лъэныкъуи зыхуищIащ. АбыкIи зыбгъэдигъэхьакъым. Ар Сэтэней щилъагъум, и жагъуэ хъуащ.

– А си щIалэ, абы лIыуэ укъилъытэркъыми аращ ущIызыбгъэдимыгъыхьэр,– жиIащ Сэтэней. Ар Сосрыкъуэ щызэхихым къэгубжьри зэ лъэгъуэу, шыбгым зридзащ. Шыр бгъуэнщIагъым къыщIэлъэтри Сосрыкъуэр ирихьэжьащ.

– А си гуIэгъуэ махуэт, си щIалэ закъуэр сфIеукI,– гуIащ Сэтэней. Сосрыкъуэ умылъагъужу пшэм хихьащ шым. Сэтэней гуIэжу къэкIуэжри унэм щIэтIысхьэжащ. АтIэ, сыт ищIэжынт абы?

Шым Сосрыкъуэ пшэм дрихьейри иудыныщIащ, щIылъэм кърихьэхыжри зрисащ, зритIащ. ИтIаникI Сосрыкъуэ шым къридзыхыфакъым. Аргуэру ирихьэжьэри пцIащхъуэр зыдэмылъэтыф къыр зэхуакум дихьащ. ИтIаникI Сосрыкъуэр шым къридзыхыфакъым. Аргуэру ирихьэжьэри хы къуэпсибл щызэхэуэм хэлъэри зэпрысыкIащ, къызэпрысыкIыжащ. ИтIаникI Сосрыкъуэр шым къридзыхыфакъым. Жэщибл-махуиблкIэ лъэрытемыту шым Сосрыкъуэ кърихьэкIащ. Жэщибл-махуиблыр дэкIри шыр ешри увыIащ. Шыр ешу щувыIам Сосрыкъуэ жиIащ:

Нежьэ, хьэм яшхыжын, уэ уи джэгун икIами сэ си джэгугъуэр иджыщ къыщихьэр.

АрщхьэкIэ шым и лъэр зэблихакъым. Сосрыкъуэ елъэдэкъэуащ – шым зигъэхъеякъым. Щымыхъужым Сосрыкъуэ къэгубжьри зей дэмэкъуиблыр шым трикъутащ. ИтIанэщ шыр къыщыпсэлъар. Къэпсалъэри жиIащ:

– Амыщу си тхьэмыгъэпцI, жыпIэм семыпцIыжынкIэ, уэ лIы ухъумэ, сэ шы сыпхуэхъункIэ!

– АтIэ, шы ухъунум, нежьэ,– жиIэщ Сосрыкъуи унэмкIэ къытриIуэнтIащ. БжэIупэм къыIулъэдэжа Сосрыкъуэр Сэтэней къыщилъагъум, къыщылъэтри гуфIэжу къыпежьащ.

– А си щIалэ, сэ уэ узгъеижу сыщысти,– жиIащ Сэтэней.

– Хьэуэ, си анэ, уэ сэ сумыгъей! ИIэ иджы, си анэ, схуэщI гъуэмылэ, ари мащIэу, ари псынщIэу, ари куэдрэ схурикъуну. Сэ иджы сежьэнущ. Си гугъэщ си дуней техьэгъуэу!– жиIащ Сосрыкъуэ, и анэ Сэтэней хуэгуфIэурэ.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ сэмэгумкIэ щыт Ctrl-рэ+Enter-рэ.


Зыхыхьэр: Нарт Эпос, Сосрыкъуэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 263

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: