ПсынщIэрыпсалъэ: Жамыбгъэ бгъэгу хужь мэжьэгъуашхэ.
Псалъэжь: Зи гур мыфIым и щхьэр фIейщ.
ГушыIэ: ПсынщIэу къэпщтэжар емыхуэха хуэдэщ.
Къуажыхь: Быныр зыгъэгуфIэ, мафIэр зыгъэункIыфI. (Тебэ)

УздэщыIэр

Сосрыкъуэ Адииху зэрыхуэзар

Инжыджыщхьэ (псыцIэщ, Зеленчукщ) деж чэщанэжьым щIэсхэу зэдэпсэурт нарт зэлI-зэфыз. Фызым и цIэр Адиихут. лIым и цIэр Псэбыдэт. Нарт Псэбыдэр езыр зекIуэлIти къэхь-къэхум хэкIыртэкъым. Псэбыдэ къыщекIуэлIэжынум деж Адииху и Iэблэр щхьэгъубжэм къыдигъэжырт.

Адииху и Iэблэр црсьэгъубжэм къыдигъэжа нэужь, махуэр кIагъэпшагъуэу щытмэ, уэфIу зэридзэкIырт, нэм къыщIэIэбэр щумылъапьу жэщ кIыфIыр мазагъуэу игъэнэхурт. Адииху и Iэблэм идз нэхур и гъуазэу нарт Псэбыдэм шыбэр къихурти къэкIуэжырт Псэбыдэ зекIуэ къыщикIыжкIэ и гъуэгупэр Адииху къигъэнэхурт, и гъуэгукIэр кIыфI ищIырт.

Псэбыдэм къиху къэрэ-къуэлэнхэр Инжыдж Iуфэм къызэрыIуихуэу, Адииху, Инжыдж чэтэн лъэмыж трипхъуэрти а лъэмыжымкIэ Псэбыдэм шыбэр къырихурт, езыри къикIыжырт. Псэбыдэ псым къызэрикIыу, Адииху и чэтэн лъэмыжыр трипхъуэтыжырти, Псэбыдэ къезыхужьа бийхэр адрыщI псыIуфэм къыIунэрт. Щытт, щытхэрти ягъэзэжырт.

Апхуэдэурэ куэдрэ зэдэпсэущ Адиихурэ Псэбыдэрэ, Инжыджыщхьэ и лъэгапIэм тет чэщанэм ЩIЭСхэу, Псэбыдэ зекIуэ кIуэрейурэ, къырахужьэми Адииху и Iэблэм идз нэхум имыгъэгъуащэу къэкIуэжыфу, Адииху и чэтэн лъэмыжымкIэ шыбэр Инжыдж къырихуу, уей-уей жыригъэIэу.

Ауэрэ зэдэпсэууэрэ, зэгуэрым, нарт Псэбыдэ зыщытхъужу Адииху жыриIащ

– ГъэщIэгъуэнщ, дапщэрэ зекIуэ сыкIуами къызохъулIэ. Иныжьхэм я хэку жыжьэм сыкIуэми, сымыгъуащэу сыкъокIуэжыф. Чынтхэм сыкъырахужьэми зыри къысщIэмыхьэу Инжыдж сыкъокIыж. Тету пIэрэ дунейм сэ хуэдэлI? Пэжщ нартхэм жаIэр. ЛIыгъэм хуэлъащэм батэр егъэшыф.

Нарт Псэбыдэм апхуэдэу щыжиIэм, Адииху ар хуабжьу и жагъуэ хъуащ. Адииху и лIым и псалъафэр и жагъуэ зэрыхъуар къыримыгъэщIэну хэтащ, арщхьэкIэ, хуэмышэчу жиIащ:

– Уи щхьэ закъуэ ущыхуэусэжми къыбдэгупсэм и цIэр къыхэбгъэщами сыт хъунт!

– Сэ къыздэгупси, гъусэ закъуи сиIэкъым. Сэ сышу закъуэщ. Нарт шу гупым ялъэкIыр си зэ ежьэгъуэщ– мувыIэу и щхьэм щытхъужт нарт Псэбыдэ.

– Хьэуэ, хуэмызэ лIыфIщ жаIэ. Уэ нэхъ лIыхъужьи щыIэу къыщIэкIынщ,– жиIащ Адииху, илI Псэбыдэм ехъурджауэу. Адииху и хъуэрыбзэр къыщыгурыIуэм Псэбыдэр къэгубжьащ:

– Сыт жыпIэр?– кIиящ Псэбыдэ.– Сэ схуэдэм нарт лъыщIыскъым, иныжь щылъхуи пащIыжкъым, чынт и лIыфIи пэхъужкъым. Дапщэрэ Индыл сикIами, Тэн и щIыб сихьами, Мыутхъух (хыцIэщ) и Iуфэ зэхэскIухьами уэ пхуэдэу сызубыф сэ къысхуэзакъым.

– Сэ сыудкъым, сыубэркъым,– жиIащ Адииху,– лIы и щытхъуи згъэкIуэдыркъым. Ауэ, сощIэр, нарт хабзэкъым фыз и пащхьэ уиувэу уи щхьэ закъуэ ухуэусэныр. Уи щхьэ ущытхъужащ, сэ си щхьэр бгъэтхъуащ, сыбгъэукIытэри.

Адииху ар щыжиIэм, нарт Псэбыдэ къыщолъэтри и шым уанэ трелъхьэ. Зыри жимыIэу шым мэшэсри йожьэ. Куэбжэм щынэсым лIы губжьам хуэмышэчу чэщанэжьымкIэ зегъазэри мэгуо:

– Хъунщ, сэ уэзгъэлъагъунщ си нарт лIыгъэр зыдынэсыр!

А псалъэр Адииху зэрызэхихар ищIэжу Псэбыдэр гъуэгуанэ тоувэ. Еуэ макIуэ, еуэ малъэ. Нарт губжьам еш жыхуаIэри имыщIэж. Ар апхуэдизкIэ къэIэлащи и зэгуэпыр лажьэ зимыIэ и шым трекъутэ. Еуэ макIуэ, еуэ малъэ. ГъуэгущхьитIыр щызэхэкIым и шыжьыр къыщоувыIэ, зыдиIуэнтIэнур имыщIэжу. Псэбыдэм, мис абдежым къыщеублэ шым еуэныр. Жэз къамышымкIэ шыжьым тоухь.

Йожьэжри еуэ макIуэ, еуэ малъэ. Гъуэгущхьищыр щызэхэкIым зэрынэсу, аргуэру и шыжьыр щIоувыIыкI. Псэбыдэм абдеж гуэрым жэз къамышымкIэ шыжьым уэгъуэ гуащIэ ирех. Нарт Псэбыдэм сыт хуэдиз удын шым ирихами, абы щхьэкIэ нэхъ лейуэ и шыжьым и лъэр зэщIихакъым. Нарт Псэбыдэм и гъуэгуанэр кIуэ пэтми нэхъ кIыхь фIэхъурт. Япэм, зекIуэ щежьэхэм зы махуэм икIууэ щытар иджы зы тхьэмахуэм хузапыч къудейт. Адииху къызэщIигъэна губжьым и шым и бэмпIэгъуэри къыхэхьэжауэ нарт Псэбыдэр зэгуэудыпэрт. Ар зэгуэпыщати къыфIэщIырт, иджыпсту, иныжь гул къыхуэзэми зыри къимыгъанэу зэтриудыну.

Ауэрэ, еуэм, кIуэм, лъэурэ, иныжьхэм я хэкум нэсащ. Иныжьхэм я хэкум зэрихьэу, дунейр кIагъэ-пшагъуэ къэхъуащ, шы зытесым и тхьэкIумитIыр умылъагъужу, Ауэрэ кIуэурэ, уэшхым къыщIидзэри уафэм уридэкIуеин хуэдизу къырикIутэх хъуащ. Зыри умылъагъужу дунейм зыкъызэщIиуфIыцIащ.

– Аууей, сыхулIэ апхуэдэ махуэ! Нэхъ махуаи слъэгъуащ. Упсэу си щIакIуэжьыр!– жиIэщ Псэбыдэми, Адииху ищIа щIакIуэр зытриубгъуащ. АрщхьэкIэ, игъащIэм уэшх къызыпхымыкIа щIакIуэм уэшхыр къыпхыжу хуежьащ. Адииху ищIа щIакIуэм папщIэ Псэбыдэм «си щIэкIуэжьыр» жимыIатэмэ, уэшхыр а щIакIуэм къыпхыкIынутэкъым.

Сытми, Псэбыдэм Иныжь Хэкур зыбжанэрэ къиджэдыхьауэ, аурэ зыдэгъуэгурыкIуэм иныжь шыбз гуартэ хэщхьэрыуащ

– A-а, сызылъыхъуэу схуэмыгъуэту къэзгъуэта,– жиIэри иныжьхэм я шыбэр къырихужьащ. Иныжьхэм я шыбэр къыщырихужьэм Псэбыдэм уафэ джабэр зэпиплъыхьащ. Уафэр фIыцIэт. Адииху и нурым зы лъэныкъуэкIи уафэ джабэр къигъэнэхуртэкъым.

Псэбыдэр мэгузавэ уафэр лъэныкъуиплIымкIи зэпеплъыхь, арщхьэкIэ, Адииху и Iэблэ нурыр щыIэкъым.

Мо жэщ кIыфIым къырихужьа иныжь шыбз гуартэр Псэбыдэм зыдихуну лъэныкъуэр имыпщIэу къырихуэкIыурэ фIызэбгырыжыжри и щхьэ закъуэу езы нартыр губгъуэм къинэжащ.

Псэбыдэ апхуэдэу къехъулIэ щымыIэу, зыхуэзэ тIэкIури къыхузэщIэмыкъуэу куэдрэ итащ Иныжь Хэкум Зэзэмызэ, къарэ-къуэлэн хакIуэпщIэхэм яхуэзэрт, ауэ жэщ кIыфIым зыдигъэзэну лъэныкъуэр хуэмыгъуэтыжу езы Псэбыдэр гъуащэрт, иныжьхэр къэсырти къырихужьа шыбэр тырахыжт.

Иныжь Хэкум зыри къыщемыхъулIэжым, мурад ищIащ: Иныжь Хэкум икIыжу Чынт Гуэрэныгум кIуэну.

Еуэщ аби ежьэри, аргуэру япэм хуэдэу и шым и лъэр зэщIимыхыурэ бампIэгъуэ Iэджэ игъэващ Псэбыдэм. Мы гъуэгуанэми и шыжьым жэз къамытыр мызэ, мытIэу техуащ, ауэ а удын гуащIэхэм ар нэхъ жэр ящIакъым.

Япэм, Псэбыдэ Иныжь Хэкум икIырти зы тхьэмахуэкIэ Чынт Гуэрэныгум ихьэрт. Иджы мазэ псэукIэ гъуэгуанэ тетащ Псэбыдэ, чынтхэм я щIыпIэм нэмысурэ. Нарт Псэбыдэр Чынт Гуэрэныгум зэрихьэу, дыгъэр апхуэдизкIэ жьэражьэу къепс хъуати мывэхэр плъырти зэгуэудхэрт, щIыр къачэрт, дунейр къум пшахъуалъэм зэщIищхауэ жьапщэ бзаджэм пшахъуэр гъуэзкурийуэ зэрихьэрт. Псэбыдэм кIуапIи, плъапIи имыгъуэтыжу зы жыгыжь гуэрым къуэтIысхьащ.

АрщхьэкIэ, жьым а жыгыжь закъуэри щIым хечри ирехьэжьэ, Псэбыдэм а жыгыжьым ирипха и шыжьри щIыгъуу. Псэбыдэр къыщылъэтауэ жыгыжьыр жьым зыдрихьэжьамкIэ мажэ, и шыжь закъуэр зыIэригъэхьэжыну.

Куэдрэ жа, мащIэрэ жа– ар зыпцIэр Адиихуу къыщIэкIыщ– сытми, жьым ирихьэжьа жыгыжьым ерагъкIэ кIэщIыхьэри и шыжьыр къыкIэритIыкIыжащ.

Шыр къыIэрыхьэжа къудейуэ Псэбыдэр псыхуэлIэм иубыдащ, кIуэ аракъэ, псы емыфамэ, зэгуэуду лIэн хуэдизу. А зыдэщытым деж мыжыжьэу зы псынэ гъуэзэджэ гуэр пщыIауэ ищIэжырти кIуащ ефэну Псынэр къыщыщIэжу щыта щIыпIэм нэсмэ– псынэр гъужат. Япэрей псынэу, нэпсым хуэдэу къабзэу, мылым хуэдэу щIыIэу прлтам и пIэкIэ иджы шэдыжь тIэкIу къэнэжауэ арат. Абы уефэнкIэ амал имыIэу мейр къыхихырт, хьэндыркъуакъуэхэмрэ блэхэмрэ хэзт.

Ауэ псы хуэлIа Псэбыдэм сыт ищIэнт? Емыфэу хуэшэчакъым.

– Я дэ ди тхьэ, мы сэ сызэфэм сыкъегъэл,– жиIэщ аби, хэфащ шэдым.

Ар мэуэ псы ефа къудейуэ губгъуэм гуэрэн псынэу щытам къызэрыIухуащ. Губгъуэшхэр псынэу щытам хэпамэхэри шэдыпсыжьыр ирафын ямыдэу я пэщхъынхэр ягъэджащ. Ар Псэбыдэм щилъагъум игъэщIэгъуащ.

– Елъ ар!– Сэ сынарт пэтрэ сызыхэфыкIам абыхэм епэмыни зэрапэсакъым. Сэ фэ къомым сыфхурикъункъэ!– жиIэщ Псэбыди, губгъуэшхэм яхэлъэдащ, къызэщIикъуэу къихун и гугъэу.

АрщхьэкIэ, Псэбыдэр губгъуэшхэм зэрахэлъадэу, дунейр занщIэу къызэщIэуфIыцIэри губгъуэшхэр зыдихуну лъэныкъуэр имыщIэжу Чынт Гуэрэныжьым къинащ. Псэбыдэм уафэ джабэхэр лъэныкъуиплIкIи зэпиплъыхь пэтми дунейр ихъуреягъкIэ кIыфIт. Мази, вагъуи щыIэтэкъым.

Губгъуэшхэр заулрэ къырихуэкIри зыдихуну лъэныкъуэр щимыщIэм, тIэкIу-тIэкIуурэ зы къэмынэу IэщIэкIыжащ. И щхьэ закъуэ нарт Псэбыдэр аргуэру губгъуэм къинэжащ.

Дунейр жьапщэт Пшахъуэм кIуапIи, жапIи къыритыртэкъым. Дыгъэри къызэрыкIауэ жьэражьэрт, мывэхэр зэгуэуду, щIыр къачэу Нарт Псэбыдэ Чынт Гуэрэныжьыр зыбжанэрэ къиджэдыхьри зыри къыIэрымыхьэу ешаелIауэ, хуэбаемрэ пшахъуаемрэ щIагъэмэхыкIауэ Адииху ищIа щIакIуэм зыкъуигъэпщкIуащ.

– Мы си щIакIуэжьым мы хуэбаемрэ мы пшэхъуаемрэ сыкъыригъэлтэмэ, мы Чынт Гуэрэныжьыр збгынэнт,– жиIащ абы. АтIэ, псоми ящIэр, щIакIуэм дыгъэ бзийр пхыкIыркъым. АрщьэкIэ, Адииху ищIа щIакIуэм папщIэ Псэбыдэм «Си щIакIуэжьыр» жиIати щIакIуэм дыгъэ бзийр иIыгъыжакъым. Нарт Псэбыдэр щIакIуэм кIуэцIымызагъэжу хуэбаемрэ пшахъуэмрэ щIагъэмэхыкIати, мурад ищIащ чынтхэм я щIыналъэр ибгынэну.

Арти, Чынт Гуэрэныжь щIыпIэм зыри къыщемыхъулIэм, Псэбыдэм ерагъмыгъуейкIэ и лъэр Чынт Гуэрэныжьым къырихыжри испыхэм я дежкIэ игъэзащ. Испыхэм я хэкур езы Псэбыдэ щыпсэу щIыпIэм нэхъ и гъунэгъут. ЕшаелIати и унэм нэхъ гъунэгъу зыхуищIым и жагъуэтэкъым. Ауэ зы къуентхъ ин гуэр имыхьу дэмыхьэжыну тхьэ иIуати, арат испыхэм я дежкIэ зэ плъэжын мурад щIищIар.

– Сытыр си нарт напэу зыри сымыхуу сыдыхьэжын? «Си нарт лIыгъэр зыдынэсыр уэзгъэлъагъунщ»,– жысIэу сыкъыдэкIауэ, дауэ Адииху я пащхьэм сихьэжын? Сосрыкъуэ хуэдэу шым селэлэхыу сыдэпщхьэж нэхърэ сылIэмэ нэхъыфIкъэ. Уащхъуэ, соIуэ, сэ си фызым наIуэ хуэсщIынкIэ си лIыгъэр!

Ар жиIэурэ кIуэрт Псэбыдэ нартыр Испыхэм я щIыгум нэсыхункIэ, бэлыхь мащIэ телъакъым нарт Псэбыдэм. И шыжьри мыкIуэжыфу увыIэпащ. Псэбыдэр и шыжьым къепсыхри Iэдэжу иришэжьэну хуежьащ, арщхьэкIэ Iэдэжуи и лъэр хузэблэхыжыртэкъым.

Сыт пщIэжынт абдежым нарт Псэбыдэм?

– Я дэ ди тхьэу Амыщ, уи Iэщым и бэлыхьщ сызылъахъэр,– жиIэщ нарт Псэбыдэми, шыр и плIэм къыдилъхьэри къежьэжащ. Лъэсу, шыр и  плIэм дэлъу, абы гъуэгуанэр псынщIэу зэпичыфынт!

Сытми, и псэр хэт къудейуэ Псэбыдэр испыхэм (цIыху жьгъей лъэпкъыу, къарууфIэхэу, лажьэрейхэу щыIахэу къаIуэтэж) я щIыгу ихьащ. Испыхэр зэрыс щIыпIэр икъукIэ щIыпIэ дэгъуэт. Псыхэр уэру ежэхырт, жыгхэр дэнэ дежи щыгъагъэрт, хъупIэхэр щыкуэдт. ДыгъафIэ хъупIэхэм Iэхъушэхэр, хакIуэпщIэхэр темыхуэжу дэнэкIи яуфэбгъуат. Махуэри махуэфI дыдэт: хуэбапщэтэкъым, щIыIащэтэкъым. А псори Псэбыдэм щилъагъум и гур къызэрыгъуэтыжри жиIащ:

– Мы фIыгъуэ къомыр зей испыхэр езыхэр лъэбыцэжьейхэщ, щIым къытещ къудейщ. Мыпхуэдэ щIыпIэри, мыпхуэдиэ Iэщхэри эыхуэфащэр сэ схуэдэ нарт лIыхъурщ. Сэ сынарткъым мы фIыгъуэ къомыр иджыпсту испыхэм яфIэзмыхумэ!

Ар жиIэри Псэбыдэр псынщIэу шэсри и шыжьым жьэдэуащ. И шыжьым щыжьэдэуэм шхуэмылакIэр зэпыудащ.

– Уий, емынэжь, унежьэркъэ, нобэ си лIыгъэр щызгъэлъагъуэн махуэщ,– жиIащ Псэбыдэм.

АрщхьэкIэ шым зигъэхъеякъым. ШхуэмылакIэ зэпыщIэжыным хэмыту шым и сокур иубыдри жэз къамышымкIэ еуащ. Жэз къамышыри къутащ.

– Уий, емынэжь, унежьэркъэ, нобэ си лIыгъэр щызгъэлъагъуэн махуэщ,– жиIащ етIуанэу Псэбыдэм

АрщхьэкIэ шыжьыр щытщ мыхъейуэ, мэкъу дыгъэлым и щхьэр къыхимыхыу хошхыхьри. Щымыхъужым, Псэбыдэм и джатэр къырилъэфри джатэ тIыгумкIэ шым еуащ. Джатэр тIууэ зэпыудащ.

Псэбыдэр маплъэри ихъуреягъкIэ шыбэмрэ Iэщ хъушэмрэ мэхъуакIуэри бгыхэм тетщ, нэкIухэм кIэрытщ. Ахэр щилъагъукIэ, и хъуапсэр нэхъри къыщохьэри ищIэнур имыщIэжу щытщ. Щымыхъужым, Псэбыдэм лъэIушхуэ хэлъу жеIэ:

– Уэ унежьэркъэ, адкIэ Адииху дахэр къытхуозэш!

Шым ар зэрызэхихыу, и тхьэкIумэр дзасэм хуэдэу ирисэщ, и щхьэр лъагэу иIэтри щыщщ, пщыщри вагъуэ ижым хуэдэу ежьащ. Нарт Псэбыдэм псынщIэу шы гуартэхэмрэ Iэщ хъушэхэмрэ къызэщIикъуэри къежьэжащ, испыхэр кIэщIу иужьым пхъэру иту.

Еуэм къихум, еуэм къихуурэ жэщ хъуащ. Жэщ зэрыхъуу уафэ джабэри нэхубэ къэхъуащ. Уафэ джабэм къидзыж нурым Псэбыдэ и гъуэгур игъэнэхуурэ Инжыдж Iуфэ къэблэгъэжащ. Нарт Псэбыдэр плъэмэ– чэщамэжьым къыдигъэжа Адииху и Iэблэм къыхиху нэхум жэщ вагъуэхэри, мазэри уимыгъэлъагъужу дунейр зэщIигъэнат. Ар зэрилъагъуу, нарт Псэбыдэм гукIэ жимыIэу хулъэкIакъым:

– Елъ а напэншэр, си лIыгъэр и фIэщ хъуати щхьэгъубжэм къыIутIысхьэжащ. И гугъат абы сэ сылIыгъэншэу!

Нарт Псэбыдэм ар зэрыжиIэу, дунейр жэщ кIыфI хъужащ. Адииху и Iэблэр чэщанэжьым дигъэпщкIуэжат. Нарт Псэбыдэм шыбэмрэ Iэщ хъушэмрэ Инжыдж къыIуихуэри икIыпIэр игъуэтыжакъым. Адииху и чэтэн лъэмыжыр телъыжтэкъым–  ар Адииху тырипхъуэтыжат. Псэбыдэм пхъэру къыкIэлъежьа испыхэри Инжыдж Iуфэ къэсауэ шылъэ макъкIэ псыхъуэр яIэтырт. Испыхэр езыхэр цIыкIу щхьэкIэ икъукIэ бланэт. Ар ищIэрт Псэбыдэм. Испыхэм нарт Псэбыдэр яIэщIэхьамэ, цIыкIу-цIыкIуу зэхаупщIэтэнут.

Уий, мо испыхэр зэрыгъэгубжьауэ зэрызохьэхэри псыхъуэм дэтщ. Дунейр зэщIиуфIыцIат, армыхъумэ нарт Псэбыдэр и гъащIэм пыкIыжынут! Нарт Псэбыдэм и гузэвэгъуэр къытебэщауэ Инжыдж Iуфэр къефэрэзыхь. ЧэщанажьымкIэ къоплъэ. АрщхьэкIэ Адииху и нурыр къэблэжыркъым, и чэтэн лъэмыжри Инжыдж тригъуэтэжыркъым. Псэбыдэр мэгуэавэ. Псэбыдэр мэгузасэ. Испыхэри къоблагъэ. A-а, узыжэгъуэныр яIуущIэ а испыхэм. Джатэпэ бжыпэкIэ узэкIуэцIахынщ!

Псэбыдэр йоуэри, къихуа шыбэр, Iэхъушэр Инжыдж къыхехуэ.

– Сосрыкъуэ зэпрыкIыфу жаIэ. Сэра тIэ, мыбы зэпрымыкIыфынур?– жеIэри езыри Инжыдж къыхолъэ.

АрщхьэкIэ Инжыдж узэпрыкI хъуну псытэкъым. Шыбэри итхьэлащ, Iэщ хъушэри итхьэлащ. Езы нарт Псэбыдэри псым зэрыхэлъэу, и шымрэ езымрэ зэтриудри тIури Инжыдж и толъкъун бзаджэм хэкIуэдэжащ.

Псэбыдэм и хьэдэр ирихьэхыурэ, адэ, Инжыдж ныджэм телъадэу псы тепхъэ щыхъужым деж ныджэм тридзэжащ.

Пщэдджыжьым, Адииху чэщанэм къыщIэкIри Инжыдж Iуфэ лъэгапIэм теувэри псыхъуэм еплъыхащ. Адэ жыжьэу ныджэм зы фIыцIагъэ гуэр телъу къыщилъагъум, кIуэри еплъмэ– илI Псэбыдэрт.

Сыт ищIэжынт? Нарт хабзэкIэ щIилъхьэжу и лIым и кхъэм Iуащхьэ трищIыхьыжын хуейти, щIилъхьэжри Iуащхьэ трищIыхьыжащ. Иныжь джатэ Iэджэм къела и лIыр псым зэрыхэкIуэдэжам тегуIэу Адииху Iуащхьэм тесу зы шу гуэр къакIуэу илъэгъуащ.

Шур къэсри, Iуащхьэм гъыуэ тес цIыхубзыр щилъагъум, шым зыридзыхри Iуащхьэм дэжеящ.

– Iэу-у! Дахэ, хэт и лейм уигъэгуIэ?– жиIэри еупщIащ ар.

– Си гуIэгъуэм пхуещIэжын щыIэкъым. Уи гъуэгу сэркIэ къумыгъанэ,– иритащ жэуап Адииху а нартым.

– Сэ сщIэрэ, фыз гуIэм лIы и теупIэщ жаIэ нартхэ. ЗыгуэркIэ сэбэп сыпхуэхъумэ си гуапэт,– жиIэщ а нартми, абы фIэкIа хэмылъу Iуащхьэм къехыжри и шым зыридзыжри еуэри ежьэжащ. Адииху Iуащхьэм тесу а нарт шум кIэлъыплъырт. Нарт шур Инжыдж хуэкIуэрт.

– Си лIым и махуэр къыщыщIынущ абикI,– гузэващ Адииху, нарт шур Инжыдж Iуфэ нэблагъэу щилъагъум. АрщхьэкIэ, нарт шур Инжыдж зэрынэсу, псы икIыпIи мылъыхъуэу а зэрыкIуэм тетурэ псым хэпкIэри зэпрысыкIащ. Ар Адииху гъэщIэгъуэныщэ щыхъуащ.

– Си лIыр чэтэн лъэмыжкIэ зэпрысшырт, къызэпрысшыжырт. ИтIаникI езым хуэдэлI дунейм темыту жиIэрт. Зэ закъуэ чэтэн лъэмыжыр хутеслъхьэжатэкъыми, мис иджы согъеижри и Iуащхьэм сытесщ,– жиIащ игукIэ Адииху, Инжыдж зэпрыкIа нарт шум и нэхэр тенауэ.

– Ди Псыхъуэ Гуащэ (псыхэм, хыхэм я тхьэщ), сэ а лIым и лIыгъэр згъэунэхуным,– жиIэщ Адиихуи, тхьэ елъэIуащ– Уащхъуэу ди тхьэмыгъэпцI, мы махуэр жэщ кIыфI схуэщIыж, уафэр къэгъачэ, щыблэр къэгъауэ, Инжыдж къигъэу!

Адииху зэрылъэIуам хуэдэу махуэр жэщ кIыфI хъужащ, уафэр гъуагъуэу, щыблэр къеухыу, Инжыдж къиуарэ, псори дуней къутэжу къызэIыхьащ.

Куэд дэкIа, мащIэ дэкIа, сытми Адииху зытес Iуащхьэм а нарт шур къыIулъэдэжащ. Шым зыридзыхыу Iуащхьэм щыдэжейм, Адиихур къеупщIащ– щхьэ къэбгъэзэжа?– жиIэри

– Мыпхуэдэу дунейм зыщызэридзэкIым, уэр щхьэкIэ сыгузавэри къэзмыгъэзэжу хъуакъым. Зиунагъуэрэ, мыпхуэдэ жэщым уи закъуэ Iуащхьэм укъытезнэу сэ гъуэгуанэ скIунт? Ар си дежкIэ напэт?– жиIащ нарт шум.

– Инжыдж игъащIэм къызэримыуауэ къиуауэ си гугъэщ. Дауэ абы укъызэпрыкIыжыфа умышынэу?– еупщIащ Адииху нарт шум.

Сэракъым абы къызэпрыкIыжар, си шыращ. Си шыр щымыгулэзым сэри сыгузэвакъым,– жиIащ кIэщIу нартым.

А нартым и псалъэкIэр Адииху хуабжьу игу ирихьащ.

Уафэр гъуагъуэрт, щыблэр къеухырт, уэшхыр къежэхырти нартым и щIакIуэ щIагъым Адиихур щIигъэтIысхьащ. Абдежым занщIэу уафэ гъуагъуэм щигъэтыжащ, щыблэри ужьыхыжащ, уэшхри увыIэжри жэщыр махуэ дахэ хъужащ. Дунейр дэнэ лъэныкъуэкIи зэщIэгъэгъащ. Ауэ Псэбыдэ и Iуащхьэм зы удзыпи къыхэжакъым.

– Плъагъуркъэ,– жиIащ Адииху,– дунейр ихъуреягъкIэ зэщIэгъэгъащи зэщIогуфIэ, мы Iуащхьэ фIыцIэжьым зы удзи къыхэжакъым. Сыту пIэрэ апхуэдэу мы Iуащхьэр къыщIэнар?– еупщIащ Адииху нартым.

– Мы Iуащхьэм щIэлъым лъагъуныгъэ гуащIэ иIатэкъыми аращ джафэу къыщIэнар,– жиIащ абдежым нартым.

– Мы Iуащхьэм щIэлъыр силIщ. Сэ фIыуэ слъагъуу, езыми сыкъилъагъужу щытащ.

– Уэ плъэгъуами укъилъагъуу щытакъым, армыхъумэ Iуащхьэр удз гъэгъакIэ зэщIэнэнт,– къэпсэлъащ нартыр.

Нартым и щIакIуэ щIагъым щIэс Адииху и гущхьэр зэщIэнащ Адииху бгъэдэс нартри къызэщIэплъащ. ТIуми я гущхьэр къырисыкIырти мо зэбгъэдэситIым зым и мафIэр адрейм щIэнэрти зэрыгъэплъыжхэрт.

– Уэ нарт Сосрыкъуэ хуэдэу пщтыру уожьэражьэ,– жиIащ Адииху.

– А уэ жыхуэпIэ Сосрыкъуэр сэракъэ!– жиIэри къэтэджащ ар. Абдежым щызэрыцIыхупащ Сосрыкъуэрэ Адиихурэ.

– ЕI, сэ алъандэрэ лъагъуныгъэ къысхуимыIэу пцIыкIэ сызезышам и кхъэм Iуащхьэ тесщIыхьыжуи!– жиIэщ Адиихуми, Iуащхьэр зэбгыритхъужыну хуежьащ, арщхьэкIэ Сосрыкъуэ идакъым:

– Щыдэптхъуеям зы гугъуехь, къыщептхъухыжкIэ, гугъуехь етIуанэщ.

Дунейр ихъуреягъкIэ зэщIэгъэгъат. А дунеишхуэу зи теплъэр бжьыфIэм Псэбыдэ и Iуащхьэ фIыцIэр ней-нейуэ къытещырт.

– Къыренэ мы Iуащхьэжь фIыцIэр зи щхьэ закъуэ хуэулъэпхъащэу гъащIэм лъагъуныгъэ гуащIэ хузимыIэ цIыхухэм я щхьэкIуэу– жиIащ Сосрыкъуэ.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр: Нарт Эпос, Сосрыкъуэ

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 141

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: