ПсынщIэрыпсалъэ: Тебэ фIыцIэм ху пцIынэ цIынэ иупцIащ.
Псалъэжь: ЗекIуэ и вакъэ лажьэркъым.
ГушыIэ: Махуэр ауэ кIуэдакъым.
Къуажыхь: Ди бжыхьыпэ лы цIыкIу пызщ. (Бзу)

УздэщыIэр

Адыгэ нарт эпосыр

Нартхэр пелуанщ. Ауэ ахэр нобэрей гъащIэм дызыщрихьэлIэ пелуанхэм ещхькъым. Ахэр цIыхум и фантазием къыхэкIа лIыхъужьхэщ икIи абыхэм яхузэфIокI цIыхум и гупсысэ къудейкIэ къызыфIигъэщIыф псори. Уеблэмэ нартым и дуней къытехьэкIэри телъыджэщ. Ар гущэм здыхэлъым къоIэри гущэпсхэр къызэпеуд, гущэр екъутэри утыкум къохьэ. Нартым IэштIымкIэ къырыр зэтригъэщэщэфынущ, уэгум ит вагъуэр шабзэшэкIэ къриудыхыфынущ, унэ хуэдиз зи инагъ абрэмывэр лъапэкIэ хухыфIэдзэнущ. Абы и Iэщэри, ишри езым хуэфэщэжщ. Апхуэдэурэ зы хъыбарым адрейр кIэлъахьым, зы лIыхъужьым нэгъуэщI лIыхъужь бгъэдагъэувэурэ, адыгэхэм эпос псо къагъэщIащ.
Абы зэреджэри адыгэ нарт эпосщ.

Гъут Iэдэм

Нарт эпосым и ныбжьыр пхуэгъэбелджылынукъым, апхуэдизкIэ жыжьэ къыщожьэри. Пасэрей дунейм и даущ къахьэсащ ди зэманым нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ, абыхэм лъабжьэрэ, купщIэрэ яхуэхъуар ди лъэпкъым и тхыдэрщ. Нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ нэхъ ягъэлъапIэ IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ яIэкъым адыгэхэм.
Хъыбаррэ пшыналъэу зэхэухуэнауэ къэсащ нарт эпосыр ди лъэхъэнэм. Хъыбарыр яIуатэ къудеймэ, нарт пшыналъэм макъамэ щIэлъщ. Макъамэр щIыгъумэщ, нарт пшыналъэр щыз щыхъур.

КIуащ БетIал

14Кавказым ис лъэпкъ зыбжанэм, псалъэм папщIэ, адыгэхэм, абхъазхэм, осетинхэм, нэгъуэщIхэми, ижь-ижьыж лъандэрэ къадогъуэгурыкIуэ нарт пшыналъэхэмрэ хъыбархэмрэ. ЩIэныгъэм къызэрихутамкIэ, нарт эпосыр дунейпсо культурэм и фIыпIэм хохьэ; ар щыхьэт тохъуэ кавказ лъэпкъхэм я нэгу тхыдэшхуэ зэрыщIэкIам, абыхэм я ныбжьыр пасэрей дунейм къызэрыщежьэм.
Нарт эпосыр кавказ лъэпкъ зыбжанэм къызэдагъэщIащ, дэтхэнэ лъэпкъым дежи теплъэ щхьэхуэрэ лъабжьэ куурэ щиIэщ.
Нарт пшыналъэхэр, хъыбархэр художественнэ къаруушхуэкIэ узэдащ, лIэщIыгъуэ кIыхьхэм къапхрыкI гъуэгуанэм ишэщIащ абыхэм я къарур, кIуэ пэтми заукъэбзу, макъамэщIэхэмкIэ заузэду къэгъуэгурыкIуащ «дунейр щымыджэмыпцIэ лъандэрэ». Апхуэдэ хъугъуэфIыгъуэщ нарт эпосым и дэтхэнэ лъэпкъ вариантри.
ЩIэныгъэм шэч къытрихьэркъым адыгэ нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ нарт эпосым и вариант нэхъ ин дыдэхэм зэрыщыщым. Адыгэхэм я деж къыщызэтенащ нарт эпосым и нэхъ пасэрей дыдэ макъамэхэр; адыгэхэм я деж ущрохьэлIэ адрей лъэпкъхэм яфIэкIуэдыжа пшыналъэ, хъыбар гъэщIэгъуэнхэм. Абы и закъуэкъым: адыгэ нарт пшыналъэхэмрэ хъыбархэмрэ ди деж къэсащ я купщIэм зэрызахъуэжа щIагъуэ щымыIэу, а купщIэ зэрыгъэпса художественнэ Iэмэпсымэхэмрэ фащэмрэ ныбжьышхуэ зэраIэр нэрылъагъущ.
ЩIэныгъэм зэригъэбелджыламкIэ, нарт эпосым и купщIэр илъэс минищ и пэкIэ зэфIэуващ. А купщIэр щызэфIэувар Мейкъуапэ, Колхидскэ, Кобанскэ культурэхэр зи IэдакъэщIэкI пасэрей лъэпкъыжьхэм я лъахэрщ, е, нэхъ белджылыуэ жыпIэмэ, адыгэхэм, аб-хъазхэм, осетинхэм я щIыналъэрщ. Иужьым абы хуэм-хуэмурэ зиубгъуащ, нэгъуэщI лъэпкъ зыбжанэми я деж нэсащ.
Адыгэ нарт пшыналъэхэмрэ хъыбархэмрэ жыжьэ дыдэ къыщежьэ лъэпкъ фащэкIэ узэдащ, а фащэм ахэр къыхегъэщхьэхукI нарт эпосым и адрей лъэпкъ вариантхэм. Псалъэм папщIэ, адыгэхэм я деж нарт эпосым щиIэ ухуэкIэмрэ зэрызэхэлъымрэ зэи хэгъуэщэнукъым абхъазхэм е осетинхэм я деж узыщрихьэлIэ ухуэкIэмрэ зэхэлъыкIэмрэ. Ар дыдэр яхужыпIэ хъунущ нарт эпосым и лIыхъужьхэми. Ди эпосым и лIыхъужь нэхъыщхьэр Сосрыкъуэщ; осетинхэм я деж абы къыщылъысыр етIуанэ увыпIэщ. Апхуэдэущ нарт эпосым и лъэпкъ вариантхэм Сэтэнеи, Батрэзи, Уэзырмэджи, Насрэн ЖьакIи зэрыщыплъагъур: зы лъэпкъым деж щыцIэрыIуэмэ, адрей лъэпкъым деж абыхэм пщIэшхуэ шамыIэнкIэ мэхъу.
Нарт хъыбар, пшыналъэ къэс, зэрыхабзэщи, сюжет белджылы гуэрым тещIыхьащ, дэтхэнэ сюжетми хъыбарым, пшыналъэм кIэрэ пэрэ щиIэщ. Зы нартым апхуэдэ хъыбар е пшыналъэ зыбжанэ къыдогъуэгурыкIуэ. Ахэр зыр зым зэрыпыщIэшхуа щыIэкъым, дэтхэнэри щхьэхуэ пэлъытэщ, щазакъуэми хэщIыныгъэ ягъуэтыркъым. Апхуэдэ хабзэм и лъэужь нэхъ ткIийуэ къыщызэтенар адыгэ нарт эпосырщ; адрей лъэпкъ вариантхэм нэгъуэщI хабзэщ щыплъагъур (псалъэм папщIэ, абхъаз нарт эпосыр нарт шууищэм зэрахьэ лIыгъэм и хъыбарым къотIасэ, ар зы хъыбар хуэдэщ, зы едзыгъуэ пэлъытэщ).
Адыгэ эпосым зэрыщыхабзэщи, нартыр дунейм къыщытехьам къыщыщIэдзауэ ди пащ-хьэ ит зэпытщ: щыгъуазэ дохъу абы и сабиигъуэм, и япэ зекIуэм, и лIыгъэм, и кIуэдыжыкIэм.
Нартыр сыт щыгъуи хахуэщ, щхьэмыгъазэщ, леймыгъэгъущ, псэемыблэжщ. «Чынтыр зи ныкъуэкъуэгъу» Бэдынокъуэ нарт хэкум и хъумакIуэщ; «лIы фIыцIэ гъущIынэм» – Сосрыкъуэ – нартхэ мафIэ къахуехь; «гуузищэу зэкIуэцIылъ» Батрэз Гъуд къалэ екъутэ; Ашэмэз щIалам тIуащIэр зи быдапIэ Лъэбыцэжьей хегъащIэри и адэм илъ ещIэж. Апхуэдэ гуэркIэ мыцIэрыIуэ яхэткъым нартхэм. ЛIыгъэмрэ захуагъэмрэ папщIэ бэнэныгъэм хошасэ нартхэр, я нэхъыбэри хокIуадэ абы.
Нарт пшыналъэхэмрэ хъыбархэмрэ гъэнщIащ эпосыр зи IэдакъэщIэкI лъэпкъым и тхыдэм и пэжыпIэкIэ. Абы къикIыркъым дэтхэнэ хъыбарми пшыналъэми тхыдэм къыщыхъуа Iуэху белджылы гуэрым и лъэужь яхъумауэ. Эпосым и лъабжьэр нэгъуэщIщ: лъэпкъым и гъащIэм, и псэукIэм, и хьэл-щэнхэм. и хабзэхэм, и гупсысэхэм я пэжыпIэрщ. Апхуэдэу щыщыткIэ, адыгэ нарт эпосым лъабжьэ быдэ иIэщ, ар таурыхъым е уэрэдым хуэдэу зы лъэпкъым къыбгъэдэкIыу нэгъуэщI лъэпкъым хуекIуэкIынукъым, хъыбар, пшыналъэ щхьэхуэхэм я къуэпсым жыжьэ задзынкIэ хъуми.
Эпос къэзыгъэщIыр, зэрыхабзэщи, тхыдэ къулей зиIэ, гъуэгуанэшхуэ къызэпызыча па-сэрей лъэпкъыжьхэрщ. Апхуэдэхэм ящыщщ нарт эпосыр къэзыгъэщIа лъэпкъхэр, псалъэм папщIэ, адыгэхэр. Адыгэ нарт пшыналъэхэмрэ хъыбархэмрэ я къуэпсым жыжьэ дыдэ задз – я лъащIэм унэплъысыфыркъым. И ныбжь елъытакIэ адыгэ нарт эпосыр ебгъапщэ мэхъу шумерхэм я эпосым. Нарт эпосымрэ шумерхэм я Эпосымрэ благъэ зэхуэзыщIыр я ныбжьым и закъуэкъым: щIэныгъэлIхэм гу лъатащ абыхэм я макъамэ куэди зэрызэтехуэм, я къуэпсхэр зэлъыIэсауэ зэрыщытам. Арыншауэ хъунутэкъым: шумерхэмрэ адыгэхэм лъыкIэ къагухьэ хьэтхэмрэ зэгъунэгъуащ, я бжьыгъуэр зы лъэхъэнэм ирихьэлIащ.
Нарт эпосым лъэпкъым и тхыдэм щыбелджылы къэхъугъэ-къэщIыгъэ гуэрхэр хэплъагъуэркъым, зи цIэрэ зи щхьэрэ тхыдэм къыхэна цIыху белджылы гуэрым и хъыбаркъым, и пшыналъэкъым ар. Абы и лъэныкъуэкIэ адыгэ нарт эпосыр ебгъапщэ мэхъу пасэрей алыджхэм (грекхэм), египтянхэм я эпосхэм: нарт эпосым щыгъунэжщ абыхэм благъэ яхуэзыщI макъамэ хьэлэмэтхэр.
Илъэси 150-м щIигъуащ адыгэ нарт эпосыр хэIущIыIу зэрыхъурэ. Абы и цIэ япэ дыдэ изыIуар Хъан-Джэрийрэ Нэгумэ Шорэрэщ. 1842 гъэм дунейм къытехьащ Хъан-Джэрий и зы тхыгъэ – «Адыгэхэм я диныр, хьэл-щэнхэр, хабзэхэр, я псэукIэр». А тхыгъэмкIэ Хъан-Джэрий щыхьэт техъуащ адыгэхэм нарткIэ зэджэ пасэрей лIыхъужьхэм я хъыбархэр къазэрыдэгъуэгурыкIуэм, абыхэм ящыщ зыбжанэм я цIэ ириIуащ. Нарт лIыхъужь нэхъыщхьэхэм я цIэр иреIуэ Нэгумэ Шори: Сосрыкъуэ, Ашэмэз, Уэзырмэдж, Насрэн ЖьакIэ сымэ, нэгъуэщIхэми. Адыгэхэм нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ къазэрыдэгъуэгурыкIуэм щыхьэт техъуа фIэкI, Нэгумэ Шорн Хъан-Джэрии ятхыжауэ зы хъыбари зы пшыналъи ди деж къэсакъым (ятхыжауэ щытами, зэманым къелакъым, е дэхуэхауэ къогъуэгурыкIуэ иджыри къэс). Адыгэ нарт эпосым щыщ пшыналъэ дунейм къыщытехьар 1864 гъэрщ. А гъэм Тифлис къыщыдэкIащ ХьэтIохъущокъуэ Къазий и тхылъ цIэрыIуэр – «Сосрыкъуэ и пшыналъэм и къедзыгъуитIрэ таурыхъитIрэ». ХьэтIохъущокъуэм и тхылъым итщ (езым итхыжауэ) Сосрыкъуэ и пшыналъитI – Сосрыкъуэрэ иныжьымрэ, Сосрыкъуэрэ Тотрэшрэ я пшыналъэхэр. ХьэтIохъущокъуэ Къазий итхыжауэ нэхъ иужьыIуэкIэ дунейм къытехьащ Ашэмэз и пшыналъэри Бэдынокъуэ и пшыналъэри.
ХьэтIохъущокъуэ Къазий и ужькIэ адыгэ нарт эпосым хуэфащэ гулъытэ игъуэтыжакъым – ди лIэщIыгъуэм и япэ плIанэр блэкIыху. Нарт пшыналъэхэр, хъыбархэр зэхуэхьэсыным, къыдэгъэкIыным гулъытэ щигъуэтар ди зэманырщ: нарт эпосыр зыбжанэрэ къыдэкIащ иужьрей илъэс щэ ныкъуэм – адыгэбзэкIи нэгъуэщIыбзэхэмкIи; псом япэу зи цIэ къиIуапхъэр, дауи, Мейкъуапэ къыщыдэкIа тхылъиблырщ, ХьэдэгъэлI Аскэр игъэхьэзырауэ.
Нарт хъыбархэмрэ пшыналъэхэмрэ лIэщIыгъуэ кIыхь Iэджэм къыпхахащ адыгэхэм, дэтхэнэ лIэщIыгъуэми и нэпкъыжьэрэ и лъэужьрэ ихъумащ нарт эпосым. Абы уригъуазэмэ, унэплъысынущ пасэрей адыгэ культурэм и лъабжьэм; нарт эпосыр щыхьэт тохъуэ ар зи IэдакъэщIэкI лъэпкъым зи къуэпсыр жыжьэ дыдэ къыщежьэ культурэ хьэлэмэт зэригъэпэщауэ, пасэрей дунейм цIэрыIуэ щыхъуауэ къызэрыгъуэгурыкIуам.

Щыуагъэ къэбгъуэтам къыхэгъэщи ипIытIэ Ctrl+Enter.


Зыхыхьэр:

Уи цIыхугъэхэм къегъащIэ!




Зыгуэр къэптхыным:

Иужьрейхэр

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 602

Сообщить об опечатке

Текст, который будет отправлен нашим редакторам: