ПсынщIэрыпсалъэ: КIыгуугур хьэгуагуэ? ХьэкIагуэ кIыгуугу?
Псалъэжь: Узижагъуэм уеуб, узищIасэр къыпщотхъу.
ГушыIэ: Си нэм езгъэплъати, азбукэр зэзгъэщIэну къызжаIащ.
Къуажыхь: Ди гуэн цIыкIу лы изщ. (Iэпхъуалъэ)

УздэщыIэр

ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

Адыгэ литературэм и тхыдэр гъэщIэгъуэныщэщ, къулейщ. Ар зэзыгъэпэщар, я псэ емыблэжу абы телэжьар лъэпкъым и цIыху нэхъ акъылыфIэ дыдэхэрщ, абы хэпщащ а цIыхушхуэхэм я гупсысэ лъагэри, хъуэпсапIэ нэхъ дахэу яIэхэри.
Лъэпкъыбзэр зи лъабжьэу зызыужьу щIэзыдзэ литературэр щIыпIэ нэщIым къыщежьэркъым, зэман кIэщIми ар зэфIэувэркъым. Дэтхэнэ лъэпкъ литературэми и зэфIэувэныгъэр къыгуэхыпIэ имыIэу епхащ езы лъэпкъым и зэхэщIыкIым, и гупсысэм и зыужьыныгъэм.

Нэгумэ Шорэ

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: Нэгумэ Шорэ, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1794-1844)

Нэгумэ ШорэИ зэманым елъытауэ щIэныгъэ куу зэзыгъэгъуэта а цIыху акъылыфIэр и гуащIи и пси емыб-лэжу къыдалъхуахэр зыхэт кIыфIыгъэ хьэлъэм къызэрыхишыным, щIэныгъэм и гъуэгу нэхум, хуитым ахэр зэрытригъэувэным, я псэукIэр зэрыригъэфIэкIуэным телэжьащ Нэгумэ Шорэ. Нэгумэ Шорэ Бэчмырзэ и къуэр Жыцу псы Iуфэм Iyca адыгэ къуажэ цIыкIум I794 гъэм къы-щалъхуащ. Ар лъэпкъкIэ къызыхэкIар уэркъ унагъуэщ. Пэжщ, адрейхэм къащхьэщыкIыу, абы нэхъ пасэу щIэныгъэм лъагъуныгъэ хуещI, узыщIэтIысхьэ хъун нэгъуэщI еджапIэ и къуажэ зэрыдэмытым къыхэкIкIэ абы муслъымэн еджапIэм кIуэуэ щIедзэ.

Къаз-Джэрий СулътIан

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: Къаз-Джэрий СулътIан, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1807-1863)

Къаз-Джэрий СулътIанКъаз-Джэрий СулътIан Кубань областым щыщ къуажэм 1807 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар унагъуэ къулейщ, лъэпкъ цIэрыIуэщ, ауэ абы и адэр пасэу фIокIуэдри, ар и анэм и закъуэ ипIын хуей мэхъу. И ныбжькIэ щIалэ дыдэу ар щIагъэтIысхьэ Гумкъалэ (иджы зэреджэр Георгиевскщ -Хь. А.) дэта приходской училищэм бгырыс щIэблэщIэхэм папщIэ къыщызэрагъэпэща анэмэт еджапIэм. Япэ махуэхэм къыщыщIэдзауэ щIалэ акъылыфIэм ехъулIэныгъэфIхэр зыIэрегъэхьэ, сыт и лъэныкъуэкIи къыдеджэхэм ефIэкIыу йоджэ. 1826 гъэм а еджапIэр къызэриухыу ар урысыдзэм къызэрыгуэкI сэлэту хохьэ, иужьыIуэкIэ урыс-къэжэр зауэм илъэситIым нэблагъэкIэ хэтщ, лIыгъэ зэрихьахэм къыхэкIкIэ лIыхъужь дамыгъэхэр къыхуагъэфащэ, япэ офицер чиныр къыфIащ.

Хъан-Джэрий

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр, Хъан-Джэрий

(1808-1842)

Хъан-ДжэрийХъан-Джэрий адыгэ унагъуэ къулейм 1808 гъэм къыщалъхуащ. Адыгэхэм я хабзэу зэрыщытащи, ар сабийуэ къан ящI икIи илъэс зыкъомкIэ шапсыгъ старшина гуэрым и деж щыIэц. Урысыдзэм къулыкъу щищIэу зэрыщIидзам и зэран и къуэм екIыну къэзылъыта и адэм, атэлыкъым и деж зэрыщыIэн хуей пIалъэм нэмысу, и щIалэр зрешэлIэж икIи, зи лъшыкъуэ хъуа Урысейм пищIэм нэхъ фIэкъабылу, ар Тифлис еджакIуэ егъакIуэ, и цIыхугъэ, Кавказыдзэм и унафадI А. П. Ермоловыр къыдэIэпыкъуным щыгугъыу. Бгырыс щIалэм и акъылыфIагъым занщIэуи гу лъызыта инэрал цIэрыIуэм ар а къалэм дэт урыс гимназием и унафэцIым деж егъакIуэ икIи абы и еджэкIэм кIэлъыплъыну йолъэIу. Хъан-Джэрий иужькIэ кадетскэ корпусым цIотIысхьэ, ехъулIэныгъэкIэ ар къеух икIи урысыдзэм ьъулыкъу щищIэу щIедзэ. А илъэсхэм екIуэкIа урыс-къэжэр, иужьыIуэкIэ урыс-тырку зауэхэм ар жыджэру хэтщ, лIыгъ) къыщегъэлъагъуэ, орден, саугъэтхэр къыхуагъэфащэ, офщер щохъу.

Къуэдзокъуэ Лэкъумэн

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: Къуэдзокъуэ Лэкъумэн, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1818-1893)

Къуэдзокъуэ ЛэкъумэнКъуэдзокъуэ Лэкъумэн Мыхьэмэт и къуэр Шэрджэсым хыхьэ адыгэ къуажэм — Абыкъухьэб-лэм — 1818 гъэм къыщалъхуащ. Бынунагъуэшхуэм къыхалъхуа щIалэр и адэм къану ирет зыгъэпсэхуакIуэ Кавказым къэкIуа урыс цIыхубзым — Мария Алексеевнэ Хомяковэ. Бгырыс гъащIэм куэдрэ къыщымыхъу апхуэдэ Iуэху пщхьэмыпэм и щхьэусыгъуэри Мыхьэмэт и къуэ пажэр иужэгъужауэ е хуэмыгъэшхэным тешыныхьу арагъэнукъым. Адэм и къуэр къану щитым ар, хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкIэ, нэхъыбэу зэгупсысар а щIалэм и пщэдейрщ, ар зэзышэлIа унагъуэм щIэныгъэ-гъэсэныгъэ абы иритыфынурщ. Мыхьэмэт зэрыщыгугъауи, зэфIэкIышхуэхэр зыбгъэдэлъ а лъэпкъ цIэрыIуэм ар занщIэуи бын яхуохъу, унэ егъэджакIуэхэр къыхуащтэ, текIуадэми щымысхьу щIэныгъэ нэхъ куу зэрыратыным ерыщу и ужь итщ. Илъэс зытхухкIэ унагъуэм щеджа, чыристан динми ирагъэхьа нэужь, а зэманым Москва дэта пансион нэхъ цIэрыIуэм ар щIагъэтIысхьэ. Адыгэ щIалэм а еджапIэм и щIэныгъэм щыхегъахъуэ, бзэ зыбжанэ щедж, япэми ещхьу, ар нэхъ зытхьэкъур, дэзыхьэхыр тхыдэрщ, литературэрщ.

ХьэтIохъущокъуэ Къазий

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр, ХьэтIохъущокъуэ Къазий

(1841-1899)

ХьэтIохъущокъуэ КъазийХьэтIохъущокъуэ Къазий Мусэбий и къуэр иджы Бахъсэн районым хыхьэ Куба (жьымкIэ Хьэсэнбийхьэблэ) къуажэм 1841 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар адыгэ тхыдэм щыцIэрыIуэ пщы унагъуэщ. Урыс къэралыгъуэм зэрихьа залымыгъэр зымыдэ, Тырку пащтыхьым и тIасхъэщIэххэм ягъэIу псалъэмакъ мышухэр къабыл зыщыхъуа и адэр, и унагъуэр, бынхэр IэщIыб ещIри, и закъуэ Тыркум йокIыж, ар щхьэусыгъуэ ещIри пащтыхь къэралыгъуэми а унагъуэм мылъкуу бгъэдэлъари гцIыуэ иIари фIетхьэкъу.

Адэншэу, мылъкуи зыбгъэдэмылъыжу къэна щIалэр, и благъэхэр и дэIэпыкъуэгъуу, илъэсибгъу и ныбжьу 1850 гъэм Ставрополь дэт гимназием а илъэс дыдэм къыщызэрагъэпэща бгырыс отделенэм щIотIысхьэ. УнафэщI, егъэджакIуэ хьэлэмэтхэр щылажьэ а еджапIэр иужьыIуэкIэ Урысей псом цIэрыIуэ щохъу, бгырыс ныбжьыщIэ куэдым щIэныгъэ куу абы щызэрагъэгъуэт.

КIашэ Адэлджэрий

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: КIашэ Адэлджэрий, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1840-1872)

Къалэмбий (КIашэ Адэлджэрий)КIашэ Адэлджэрий Шэрджэсым и Зеленчук округым хыхьэ абазэ къуажэм 1840 гъэм къы-щалъхуащ. Ставрополь къалэм дэт гимназием къыщызрагъэпэща бгырыс отделенэм ар 1850 гъэм щIотIысхьэ. Еджэн щыщIидза япэ махуэхэм щегъэжьауэ акъыл жан зэриIэр абы наIуэу къегъэлъагъуэ: илъэсий абы зэрыщеджам а адыгэ щIалэм «тху» фIэкI нэгъуэщI къихьакъым. Зэман кIэщIым абы уэр-сэру урысыбзэр зэрегъащIэ, урыс литературам куууэ нэIуасэ зыхуещI. Псом нэхърэ ар нэхъ дэзыхьэхыр литературэрщ. Илъэс къэс а еджапIэм сочиненэ тхынымкIэ щрагъэкIуэкI зэхьэзэхуэм тIэунейрэ япэ увыпIэр абы къыщехь, саугъэтхэр къыху-агъэфагцэ, уеблэмэ абы и лэжьыгъэхэм ящыщ зым щыщ пычыгъуэхэр урыс журналым трад-зэ, апхуэдизкIэ ар нэгъэса, куу хъуати.

Абазэ Къамбот

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: Абазэ Къамбот, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1837-1900)

Лъэпкъым и цIыхухэм ягу зи цIэ, зи тхыгъэхэр щагъафIэу ди зэманым къахьэсахэм ящыщ зыщ джэгуакIуэ гъуэзэджэ Абазэ Къамбот Мусэ и къуэр. Ар иджы Тэрч районым хыхьэ Плановскэ (жьымкIэ Ботэщей) къуажэм 1837 гъэм къыщалъхуащ. Уэркъ лъэпкъым къыхэкIа щхьэкIэ, Къамбот, мылъку бгъэдэлъам, выгу зэщIэщIа, жэмитI-щы иIам тепщIыхьмэ, къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэхэм къазэрыщхьэщыкI, зэрефIэкI щIагъуэ щыIакъым. И щIалэгъуэм, япэ лъэхъэнэхэм ар мэкъумэш лэжьыгъэм зэрыпэрытам и хъыбар ди деж къэсыжащ, ар и къуажэгъухэм къаIуэтэж. Ауэ езыр дэзыхьэх, мылъку гуэрхэри къызыпэкIуэ джэгуакIуэ IэщIагъэр къыщыхихым, абы мэкъумэш лэжьыгъэри IэщIыб ещI, и пшынэмрэ и псалъэ шэрыуэмкIэ лъэпкъым хуэлажьэу щIедзэ.

Агънокъуэ Лашэ (Адэлджэрий)

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: Агънокъуэ Лашэ, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1851-1918)

Агънокъуэ ЛашэАгънокъуэ Лашэ (и цIэ дыдэр Адэлджэрийщ) Уэсмэн и къуэр 1851 гъэм Старэ Шэрэдж (жьымкIэ Дохъушыкъуей) къуажэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар уэркъ унагъуэщ, ауэ зи адэр дунейм пасэу ехыжа щIалэм и анэр Къэзаншхэ я унэIутым щыдэкIуэжым, пщылIыпIэм и бэлыхьыр а тIум зыкъомрэ ягъэв. АнэдэкIуэу ар зыдашар Къуэжьыкъуей Ищхъэрэти, иужькIэ и сабиигъуэри и гъащIэри а жылэм абы щигъэкIуэн хуей мэхъу. Зыхэхуа унагъуэ тхьэмыщкIэм уэркъ щIалэр щытыншакъым, мэкъумэш лэжьыгъэ псори абы игъэунэхун хуей хъуащ.
УэркъыцIэ зэрихьэ мыхъумэ, мылъку бгъэдэлъамкIэ Агънокъуэр ауэ къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэм зэрефIэкIышхуэ щыIакъым. И хэкум и мызакъуэу, хамэ щIыпIэ ку-эдми абы и цIэр хэIущIыIу щыхъум, зыхузэфIэкIхэм я хьэгъуэлIыгъуэм ар ирагъэблэгъэныр щIыхьышхуэу къалъытэу щыхуежьэм, абы мэкъумэш, унагъуэ Iуэхухэр IэщIыб ещI, джэгуакIуэ къалэн хьэлъэр и пщэ делъхьэж, абы къыхихым ирипсэууэ щIедзэ.

ПащIэ Бэчмырзэ

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: ПащIэ Бэчмырзэ, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1854-1936)

ПащIэ БэчмырзэПащIэ Бэчмырзэ Машэ и къуэр Нартан къуажэм (жьымкIэ Къылышбийхьэблэ) 1859 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар мэкъумэшыщIэ унагъуэ тхьэмыщкIэщ. Зи анэр пасэу дунейм ехыжа сабийхэм я фэ куэд докI, анэнэпIэсым и дыджагъыр ягъэунэху. Зеиншэу къэна сабийхэм я нэхъыжьыр Бэчмырзэти, унагъуэм и Iуэху нэхъ гугъухэр абы игъэзэщIэн хуей мэхъу, и ныбжь иримыкъууи мэкъумэш лэжьыгъэ хьэлъэм пэроувэ. Илъэсибгъу ныбжь фIэкI зимыIэ щIалэ цIыкIум Iэхъуэ къуэдзэу къыщIедзэри иужькIэ IэщIагъэу зэмылIэужьыгъуэхэри зрегъэгъуэт, и лэжьыгъэри куэдрэ ехъуэж; нэгъуэщIхэм яхуэлажьэу и щIалэгъуэр зэрыщыту абы егъакIуэ. Ауэ сыт хуэдэ IэнатIэ абы иримыхьэкIами, псэемыблэжу и къалэнхэр имыгъэзэщIами, и унагъуэм зыхуей игъуэту, адрейхэм яхэгъуащэу игъэпсэуныр абы хузэфIэкIакъым. И сабиигъуэм къыщыщIэдзауэ гугъу ехьами, лэжьыгъэ зэхуэмыдэ игъэзэщIахэм щIалэм куэд къратащ: гъащIэр зищIысыр, абы и щытыкIэ пэжыр къыгурагъэIуащ, лъэпкъ IуэрыIуатэм куууэ щыгъуазэ ящIащ, и зэфIэкI, гупсысэ, Iуэху еплъыкIэхэм зрагъэужьащ, и хьэл-щэнхэр япсыхьащ.

Сижажэ Къылъшыкъуэ

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: Сижажэ Къылъшыкъуэ, ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр

(1863-1945)

Сижажэ КъылъшыкъуэСижажэ Къылъшыкъуэ Аслъэмбэч и къуэр Зеикъуэ (жьымкIэ ХьэтIохъущыкъуей Ипщэ) къуажэм 1863 гъэм къыщалъхуащ. Ар къызыхэкIар къызэрыгуэкI мэкъумэшыщIэ унагъуэти, и ныбжь нэмысауэ мэкъумэш лэжьыгъэм пэроувэ. ИгъащIэ псом ирихьэкIа а къалэн хьэлъэхэм ящыщуи ар зыхуэмыIэрыхуэрэ имыгъэунэхуарэ абыхэм зыри яхэтакъым, ауэ игу, и псэ нэхъ зэтауи, и зэфIэкIыр нэхъ къыщигъэлъэгъуауэ щытари фащIэ IэщIагъэрт. Абы и Iэдакъэ къыщIэкIа Iэпслъэпсхэр куэдым я хъуэпсапIэт, егъэлеяуэ щIэупщIэ иIэт, и хьэлэлагъым къыхэкIкIэ мылъку хэкIыпIэ ар хуэмыхъуами.

ХьэхъупащIэ Амырхъан

Къизылъхьар: "Шыхулъагъуэ", . Зыхыхьэр: ТхакIуэ, усакIуэхэм я биографиехэр, ХьэхъупащIэ Амырхъан

(1882-1972)

ХьэхъупащIэ АмырхъанДжэгуакIуэт, лъэпкъ IуэрыIуатэм куууэ щыгъуазэт, Iэзэу уэрэд жиIэрт, псысэхэр, хъыбархэр куэду ищIэрт ХьэхъупащIэ Амырхъан Iэсхьэд и къуэм. Ар 1882 гъэм ноябрым и 8-м Къэхъун къуажэм къыщалъхуащ. МэкъумэшыщIэ унагъуэ къулейсызым къыхалъхуа щIалэм дахэ-дахэу сабиигъуэ щIагъуи иIакъым, къуансэ еджапIэм щIыхьэнри абы хузэфIэкIакъым. Пасэу лэжьэн щIэзыдза щIалэр и адэм куэдрэ и Iэпыдзлъэпыдзщ, сабий щIыкIэ сыт хуэдэ IэщIагъэми ар хэзагъэу егъасэ, и адэм и фIыгъэкIи Амырхъан, лIыпIэ имыувами, пасэу и къару йоплъыж, уэрэдхэр зэхилъхьэу хуожьэ.

Къытхыхьэ

Сайтым къихьар

Яндекс.Метрика Счетчик PR-CY.Rank Рейтинг@Mail.ru
ЦIыхуу еплъар: 4 538